લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 1

શ્રીઃ
લક્ષ્મીતન્ત્રમ્
પ્રથમોઽધ્યાયઃ - 1
નમો નિત્યાનવદ્યાય જગતઃ સર્વહેતવે।
જ્ઞાનાય નિસ્તરઙ્ગાય લક્ષ્મીનારાયણાત્મને

1. નમ ઇતિ વિશિષ્ટોપાયસ્ય, લક્ષ્મીનારાયણાત્મન ઇતિ વિશિષ્ટોપેયસ્ય ચ નિર્દેશઃ। નિત્યાનવદ્યાયેતિ નારાયણસ્ય જગદુપાદાનત્વશઙ્કિતસવિકારત્વનિરાસઃ બદ્ધમુક્તજીવવૈલક્ષણ્યં ચોક્તમ્। જગતઃ સર્વહેતવે ઇત્યૌપનિષદમભિન્નનિમિત્તોપાદાનત્વં નિત્યજીવવૈલક્ષણ્યં ચોક્તમ્। જ્ઞાનાયેતિ જગત્કારણત્વૌપયિકગુણગણપૂર્તિઃ સ્વરૂપનિરૂપકધર્મશ્ચોક્તઃ। નિસ્તરઙ્ગાયેતિ ષડૂર્મિરાહિત્યં સતતપરિણામ્યચિદ્વૈલક્ષણ્યં ચોક્તમ્।
[1. બ્ અન્દ્ ચ્ અદ્દ્ થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ વેર્સેસ્ ઇન્ થે બેગિન્નિન્ગ્:
તુષારાદ્રિસમચ્છાયં તુલસીદામભૂષણમ્।
તુરંગમમુખં વન્દે તુઙ્ગસારસ્વતપ્રદમ્॥
જ્ઞાનાનન્દમયં દેવં નિર્મલસ્ફટિકાકૃતિમ્।
આધારં સર્વવિદ્યાનાં હયગ્રીવમુપાસ્મહે॥ ]
ખગાસનં ઘૃણાધારમીદૃશં સોમભૂષિતમ્।
અકલઙ્કેન્દુસૂર્યાગ્નિં લક્ષ્મીરૂપમુપાસ્મહે

2. ઈદૃશમિત્યાદિ। ઈકારરૂપમિત્યર્થઃ। અકલઙ્કેત્યાદિ। સ્વરસ્પર્શવ્યાપકાક્ષરરૂપમિતિ દેવ્યા વાક્સ્વરૂપત્વમુક્તં ભવતિ। યથોક્તં પ્રપઞ્ચસારે-- "સ્વરાખ્યાઃ ષોડશ પ્રોક્તાઃ સ્પર્શાખ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ। વ્યાપકાશ્ચ દશૈતે સ્યુઃ સોમેનાગ્ન્યાત્મકાઃ ક્રમાત્॥" ઇતિ।
વેદવેદાન્તતત્ત્વજ્ઞં સર્વશાસ્રવિશારદમ્।
સર્વસિદ્ધાન્તતત્ત્વજ્ઞં ધર્માણામાગતાગમમ્

જિતેન્દ્રિયં જિતાધારં રાગદ્વેષાવશીકૃતમ્।
ચતુર્દશાઙ્ગયોગસ્થં પ્રસંખ્યાનપરાયણમ્

4. ચતુર્દશેતિ। ભક્તિન્યાસયોગેત્યર્થઃ।
ટિપ્પણી
નમસ્યામઃ શ્રિયં દેવીં દેવો દીવ્યતિ યત્સખઃ।
ત્રૈગુણ્યફલકે ચિત્રે ક્ષિપ્તૈર્બ્રહ્માદિપાશકૈઃ॥
લક્ષ્મીતન્ત્રમહામ્ભોધૌ તત્ત્વરત્નાનિ ચિન્વતામ્।
તત્ત્વપ્રકાશની ટીકા સાહાય્યં કર્તુમીહતે॥
વિદ્ધે સ્વર્ભાનુના ભાનૌ પુરા તપનતાં ગતમ્।
નિદાનં તપસામાદ્યં તેજોરાશિમનામયમ્

5. વિદ્ધ ઇતિ। અત્ર મહાભારતાનુશાસનિકે 260 અધ્યાયોક્તમનુસંધેયમ્।
અત્રિમત્રિગુણોપેતમત્રિવર્ગસ્થમવ્યયમ્।
પ્રાતઃ સંધ્યામુપાસીનમૃષિં હુતહુતાશનમ્

6. અત્રિગુણેત્યાદિના મહર્ષેરત્રિનામ્નોઽન્વર્થત્વં વ્યજ્યતે।
પતિવ્રતાનાં પરમા ધર્મપત્ની યશસ્વિની।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં જનની કારણાન્તરે

7. બ્રહ્મેત્યાદિ। પુરા ત્રિમૂર્તયોઽનસૂયાયાઃ પાતિવ્રત્યં પરીક્ષિતુમયતન્ત। તેન ક્રુદ્ધયા તયા તે દ્વિહાયનાઃ શિશવોઽક્રિયન્ત। તતસ્તન્મહિષીભિઃ પ્રસાદિતા સા તાન્ યથાપુરમકરોદિતિ પૌરાણિકી કથાત્રાનુસંધેયા।
દેવૈરભિષ્ટુતા શશ્વચ્છાન્તિનિત્યા તપસ્વિની।
વિદુષી સર્વધર્મજ્ઞા નિત્યં પતિમનુવ્રતા

પત્યુઃ શ્રુતવતી તાસ્તા વિવિધા ધર્મસંહિતાઃ।
પ્રણિપાતપુરસ્કારમનસૂયા વચોઽબ્રવીત્

અનસૂયા---
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ મમ નાથ જગત્પતે।
ત્વત્ત એવ શ્રુતા ધર્માસ્તે તે બહુવિધાત્મકાઃ

જ્ઞાનાનિ ચ વિચિત્રાણિ ફલરૂપાદિભેદતઃ।
એતેભ્યો ભગવદ્ધર્મો વિશિષ્ટો વિધૃતો મયા

11. ભગવદ્ધર્મઃ। ભગવત્પ્રાપ્તિફલો નિવૃત્તિધર્મઃ।
ત્વયા કથયતા તાસ્તા ભગવદ્ધર્મસંહિતાઃ।
સૂચિતં તત્ર તત્રૈવ લક્ષ્મીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

રહસ્યત્વાદપૃષ્ટત્વાન્ન ત્વયા પ્રકટીકૃતમ્।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ લક્ષ્મીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

13. અપ્ટષ્ટત્વાદિતિ। "નાપ્ટષ્ટઃ કસ્યચિદ્ બ્રૂયાત્" ઇતિ વિધિરત્રાભિપ્રેતઃ।
યત્સ્વભાવા હિ સા દેવી યત્સ્વરૂપા યદુદ્ભવા।
યત્પ્રમાણા યદાધારા યદુપાયાથ યત્ફલા

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર।
ભવેયં કૃતકૃત્યાહં યસ્ય વિજ્ઞાનયોગતઃ

તં મે દર્શય પન્થાનમુપસન્નાસ્મ્યધીહિ ભો।
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા ભગવાનત્રિરબ્રવીત્

16. ઉપસન્નેતિ। "તસ્મૈ સ વિદ્વાનુપસન્નાય સમ્યક્ પ્રોવાચ તાં તત્ત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્" ઇતિ શ્રુત્યર્થોઽભિપ્રેતઃ। પન્થાનમિતિ। સદુપાયમિત્યર્થઃ। "મહાજનો યેન ગતઃ સ પન્થાઃ" ઇતિવત્।
અત્રિઃ---
સાધુ સંબોધિતોઽસ્મ્યદ્ય ધર્મજ્ઞે ધર્મચારિણિ।
મયા પ્ટષ્ટેન વક્તવ્યમિતિ નોદ્ધાટિતં પુરા

અર્હા ત્વમસિ કલ્યાણિ લક્ષ્મીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્।
શ્રોતું શ્રુતિશિરઃશ્રેણિહૃદયસ્થં સનાતનમ્

પુરા મલયશૈલસ્થા મુનયો ધર્મતત્પરાઃ।
શ્રુતસાત્ત્વતવિજ્ઞાના નારદાદ્દેવદર્શનાત્

અપ્ટચ્છન્નેતમેવાર્થં ભગવન્તં સનાતનમ્।
નારદં બ્રહ્મસંકાશં ભગવદ્ધર્મવેદિનમ્

ઋષયઃ---
ભગવંસ્ત્વચ્છ્રુતોઽસ્માભિઃ સાત્ત્વતઃ સત્ત્વસંશ્રયઃ।
શુદ્ધો ભાગવતો ધર્મો મોક્ષૈકફલલક્ષણઃ

21. સાત્ત્વતઃ સત્ત્વસંશ્રયઃ। સત્ત્વગુણૈકપ્રધાનો ધર્મ ઇત્યર્થઃ। અનેન સાત્ત્વતશબ્દનિર્વચનમપિ સૂચિતમ્। યથા--સત્ત્વં સત્ત્વગુણઃ અસ્યાસ્તીતિ સત્ત્વતઃ। પર્વતાદિવત્ મત્વર્થે તપ્‌પ્રત્યયઃ। સત્ત્વત એવ સાત્ત્વત ઇતિ। તસ્યૈવ વિવરણં શુદ્ધો ભાગવતો ધર્મ ઇતિ।
તત્ર તત્ત્વાર્થકથને લક્ષ્મીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્।
સૂચિતં તત્ર તત્રૈવ નાપ્ટષ્ટત્વાત્પ્રકાશિતમ્

ઇચ્છામસ્તદિદં શ્રોતું ભવસાગરતારકમ્।
પદ્મિનીવૈભવં સર્વં પ્રજ્ઞાપયુત નો ભવાન્

નતાઃ સ્મ શિરસા પાદૌ તવ સંસારતારકૌ।
અધીહિ ભો મુને દિવ્યં પ્રપન્નાસ્ત્વાં ચિરં વયમ્

24. ચિરમિતિ। "નાસંવત્સરવાસિને બ્રૂયાત્" ઇતિ વિધિરભિપ્રેતઃ।
નારદઃ---
સાધુ સંબોધિતોઽસ્મ્યદ્ય મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ।
પ્રસન્નઃ કથયામ્યદ્ય લક્ષ્મીતન્ત્રં સનાતનમ્

25. લક્ષ્મીતન્ત્રમિતિ ગ્રન્થનામ। ઇદં ચ તન્ત્રં શતકોટિગ્રન્થપરિમિતાત્ મૂલભૂતલક્ષ્મીતન્ત્રાત્ સારમુદ્ધૃત્ય કથિતમિતિ વક્ષ્યતેઽત્રૈવ (44-52)।
યત્ર સા દૃશ્યતે દેવી સ્વરૂપગુણવૈભવૈઃ।
પદ્મિની પદ્મનાભસ્ય મહિષી પદ્મસંભવા

પુરા દુર્વાસસઃ શાપાદભિભૂતે પુરંદરે।
નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્‌કારે ભ્રષ્ટશ્રીકે જગત્ત્રયે

27. પુરેત્યાદિ। ઇયમાખ્યાયિકા વિષ્ણુપુરાણે પ્રથમાંશે દ્રષ્ટવ્યા। નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્‌કારત્વ ભ્રષ્ટશ્રીકત્વે હેતુઃ।
દરિદ્રે દેવવર્ગે ચ કૃશે ધર્મે નિસંતતે।
પિતામહે સુરૈઃ સાર્ધં ક્ષીરોદાર્ણવમેયુષિ

28. નિસંતતે। વિચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ।
બહૂન વર્ષગણાન્ દિવ્યાંસ્તપ્ત્વા તીવ્રં મહત્તપઃ।
સંબોધિતે જગન્નાથે દેવદેવે જનાર્ધને

પિતામહેન દેવાય કાર્યે ચ વિનિવેદિતે।
ક્ષીરોદે મથિતે દેવૈસ્તદાદિષ્ટેન વર્ત્મના

પારિજાતે હયશ્રેષ્ઠે ગજેન્દ્રેઽપ્સરસાં ગણે।
કાલકૂટે સમુદ્‌ભૂતે વારુણ્યામમૃતે તથા

સહ ચન્દ્રમસા દેવ્યામુત્થિતાયાં મહાર્ણવાત્।
પદ્મિન્યાં પદ્મનાભસ્ય વક્ષઃસ્થાયામનન્તરમ્

તયાવલોકિતે દેવવર્ગે શ્રિયમુપેયુષિ।
તયાનવેક્ષિતે દૈત્યવર્ગે ચૈવ પરાજિતે

33. અનેનાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં લક્ષ્મીકટાક્ષપાતસ્ય સર્વસંપન્નિદાનત્વં નિરૂપ્યતે। યત્સત્ત્વે યત્સત્ત્વમિત્યન્વયે યથા દેવેષુ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ। યદભાવે યદભાવ ઇતિ વ્યતિરેકે યથા દૈત્યેષુ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ। ઇમમેવ વિષયમનન્તરમેવ 35 તમશ્લોકે વક્ષ્યતિ।
સ્વારાજ્યમખિલં પ્રાપ્ય મોદમાને પુરંદરે।
બૃહસ્પતિરુપાગમ્ય રહસીદં વચોઽબ્રવીત્

બૃહસ્પતિઃ---
કાલે સંબોધયામ્યેતચ્છૃણુ વાક્યં પુરંદર।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં લક્ષ્મ્યાસ્તે કથિતા પુરા

મહત્તા મહતાં નાથ તસ્યામાયતતે સ્થિતિઃ।
ન ભ્રશ્યેત યથૈવૈષા તવ રાજ્યસ્થિતેઃ પરા

તથા યતસ્વ દેવેશ શરણં ગચ્છ પદ્મિનીમ્।
એષા હિ શ્રેયસો મૂલમેષા હિ પરમા ગતિઃ

શ્રુતીનામભિસંધિશ્ચ સૈવ દેવી સનાતની।
એષૈવ જગતાં પ્રાણા એષૈવ જગતાં ક્રિયા

38. શ્રુતીનામિતિ। "વેદૈશ્ચ સર્વૈરહમેવ વેદ્યઃ" ઇત્યુક્તરીત્યા સર્વવેદતાત્પર્યપર્યવસાનભૂમિરિત્યર્થઃ। ઉભયોરપૃથગ્ભાવાન્ન વચનવિરોધઃ।
એષૈવ જગતામિચ્છા જ્ઞાનમેષા પરાવરા।
એષૈવ સૃજતે કાલે સૈષા પાતિ જગત્ત્રયમ્

39. જગત્કારણત્વસ્ય બ્રહ્માસાધારણત્વસિદ્ધાન્તેઽપિ તચ્છક્તિરૂપત્વેન તદપૃથક્સિદ્ધત્વાત્ શક્તિકૃતસ્યાપિ શક્તિમત્કૃતત્વવ્યપદેશો યુજ્યત એવ। વક્ષ્યતે ચૈતત્ સુસ્પષ્ટં દેવ્યૈવ (11-6, 7).
જગત્સંહરતે ચાન્તે તત્તત્કારણસંસ્થિતા।
માતરં જગતામેનામનારાધ્ય મહત્ કુતઃ

એતત્તુ વૈષ્ણવં ધામ યતે નાવર્તતે યતિઃ।
એષા સા પરમા નિષ્ઠા સાંખ્યાનાં વિદિતાત્મનામ્

એષા સા યોગિનાં નિષ્ઠા યત્ર ગત્વા ન શોચતિ।
એષા પાશુપતી નિષ્ઠા સૈષા વેદવિદાં ગતિઃ

પઞ્ચરાત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સૈષા નિષ્ઠા સનાતની।
સૈષા નારાયણી દેવી સ્થિતા નારાયણાત્મના

પૃથગ્ભૂતાપૃથગ્ભૂતા જ્યોત્સ્નેવ હિમદીધિતેઃ।
તૈસ્તૈર્જ્ઞાનૈઃ પૃથગ્ભૂતૈરાગમૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ

44. નારાયણ્યા નારાયણાત્મનાવસ્થાનં પૂર્વશ્લોકોક્તમેવોપપાદયતિ---પૃથગ્ભૂતેતિ અપૃથગ્ભૂતેતિ ચ। ધર્મધર્મિણોરપૃથક્‌સિદ્ધયોઃ નિષ્કર્ષવિવક્ષાયાં ધર્મસ્ય પૃથગ્વ્યપદેશઃ। અનિષ્કર્ષે તુ ધર્મિતયા। યથા `શુક્લં રૂપમ્, શુક્લઃ પટઃઽ ઇતિ।
એકૈવૈષા પરા દેવી બહુધા સમુપાસ્યતે।
તામુપેહિ મહાભાગાં શરણં પદ્મસંભવામ્

તપોવિશેષૈ ર્વિવિધૈસ્તૈસ્તૈશ્ચ નિયમૈઃ શુભૈઃ।
આરાધ્ય મહિષીં વિષ્ણોઃ સ્થિરીકુરુ નિજશ્રિયમ્

એષા પ્રસાદસુમુખી સ્વં પદં પ્રાપયિષ્યતિ।
અભીપ્સિતાર્થદા દેવી કામિનામપિ કામદા

47. દેવીપ્રસાદે પરમપદરૂપમોક્ષપ્રાપ્તિઃ, આનુષઙ્ગિકત્રિવર્ગફલપ્રાપ્તિશ્ચાનેનોચ્યતે।
નારદઃ---
ઇતિ સંબોધિતઃ શક્રો ગુરુણા ગુરુણા સ્વયમ્।
આરાધયિતુકામસ્તાં ક્ષીરોદસ્યોત્તરં યયૌ

તત્ર દિવ્યં તપસ્તેપે બિલ્વમૂલનિકેતનઃ।
એકપાદસ્થિતો મૌની કાષ્ઠભૂતોઽનિલાશનઃ

ઊર્ધ્વદૃગ્બાહુવક્ત્રશ્ચ નિયતો નિયતાત્મવાન્।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં વૈ તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્

તપસોઽવભૃથે તસ્ય સા દેવી પદ્મસંભવા।
પ્રસન્નવદના વિષ્ણોર્મહિષી દર્શનં યયૌ

અગ્રતઃ સંસ્થિતાં દેવીં જગતાં માતરં પરામ્।
તાં શક્રશ્ચક્ષુષા વીક્ષ્ય વિસ્મયં પરમં યયૌ

વિહ્વલઃ પ્રણિપત્યાથ પાઞ્જલિર્બલસૂદનઃ।
શ્રિયં સૂક્તેન તુષ્ટાવ પદ્મિનીં પાકશાસનઃ

એકાન્તભાવમાપન્નમવ્યાજાં ભક્તિમાસ્થિતમ્।
તં વીક્ષ્ય જગતાં માતા વાક્યમેતદુવાચ હ

શ્રીઃ---
વત્સ શક્ર પરસન્નાસ્મિ તપસા તવ સુવ્રત।
વરં વૃણુ મહાભાગ કિમિષ્ટં કરવાણિતે

શક્રઃ---
અદ્ય મે તપસો દેવિ યમસ્ય નિયમસ્ય ચ।
સદ્યઃ ફલમવાપ્તં યદ્ દૃષ્ટા ભગવતી મયા

યદિ વાપિ વરો દેયસ્ત્વયા મે પરમેશ્વરિ।
તત્ત્વં કથય દેવેશિ યાસિ ત્વં યત્પ્રકારિકા

યત્પ્રમાણા યદાધારા યદુપાયા સનાતની।
યસ્ય ત્વં તેન વા દેવિ સંબન્ધસ્તવ યદ્વિધઃ

યચ્ચાન્યદ્વેદિતવ્યં તે નાનાશાસ્રોપબૃંહિતમ્।
કથયેશ્વરિ તત્સર્વમુપસન્નોઽસ્મ્યધીહિ ભો

ઇતિ પ્રસાદિતા તેન વત્સેનેવ પયસ્વિની।
સ્નિહ્યતા મનસા પદ્મા પાકશાસનમબ્રવીત્

શ્રીઃ---
શૃણુ શક્ર મહાભાગ યા હ્યહં યત્પ્રકારિકા।
યસ્યાહં તેન વા યાદૃક્ સંબન્ધો મમ વૃત્રહન્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે શાસ્રાવતારો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ********