લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 15

પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ - 15
શક્રઃ---
નમસ્તે પદ્મસંભૂતે નમઃ કમલમાલિનિ।
નમઃ કમલવાસિન્યૈ ગોવિન્દગૃહમેધિનિ

નમસ્તે કંજકિઞ્જલ્કકલ્પિતાલકવિભ્રમે।
સર્વજ્ઞે સર્વભૂતાનામન્તઃસ્થે સર્વસાક્ષિણિ

ત્વદ્વક્ત્રકમલોદ્ભૂતં સર્વં તદવધારિતમ્।
તત્ત્વત્સૃષ્ટં ત્વયા ત્રાતં ત્વય્યેવ લયમેષ્યતિ

માતા માનં મિતિમેયં વિધા એતાસ્ત્વદાત્મિકાઃ।
ત્વામેવારાધ્ય જીવાસ્તે તરન્તિ ભવસાગરમ્

એવમાદિ મયા દેવિ તત્ત્વતસ્ત્વવધારિતમ્।
કૌતૂહલમિદં મેઽદ્ય વર્તતે પદ્મસંભવે

તોષણીયાસિ કેન ત્વમુપાયેનામ્બુજાસને।
પરમઃ પુરુષાર્થો યસ્ત્વત્પ્રીતિસ્તસ્ય સાધનમ્

6. પરમઃ પુરુષાર્થો મોક્ષઃ। તસ્ય ત્વત્પ્રીતિઃ સાધનમ્। યથા ચાહુઃ--"શ્રેયો ન હ્યરવિન્દલોચનમનઃકાન્તાપ્રસાદાદૃતે સંસૃત્યક્ષરવૈષ્ણવાધ્વસુ નૃણાં સંભાવ્યતે કર્હિચિત્" ઇતિ।
ત્વત્પ્રીતૌ ક ઉપાયઃ સ્યાત્કીદૃશઃ કિંવિધઃ સ્મૃતઃ।
એતન્મે સકલં બ્રૂહિ નમસ્તે પદ્મસંભવે

શ્રીઃ---
ચાતુરાત્મ્યં પરં બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્।
સર્વં સર્વોત્તરં સર્વભૂતાન્તઃસ્થમનામયમ્

8. "સત્યં જ્ઞાનમ્" ઇત્યાદિશ્રુતિપ્રતિપાદ્યં સ્વરૂપલક્ષણમુચ્યતે---સદિત્યાદિના। સર્વોપાદાનત્વાત્ સર્વાત્મત્વાચ્ચ સર્વમિત્યુચ્યતે। તથાપિ સ્વેતરસમસ્તવસ્તુવિલક્ષણત્વમાહ--સર્વોત્તરમિતિ।
વાસુદેવઃ પરં બ્રહ્મ નારાયણમયં મહત્।
તસ્યાહં પરમા શક્તિરહંતાનન્દચિન્મયી

9. નારાયણમયમિતિ મયટ્ સ્વાર્થે।
ભિન્નાઽભિન્ના ચ વર્તેઽહં જ્યોત્સ્નેવ હિમદીધિતેઃ।
તાવાવાં તત્ત્વમેકં તુ દ્વિધા ભૂતૌ વ્યવસ્થિતૌ

10. પ્રપઞ્ચ ઇવ બ્રહ્મણ એવાવસ્થાભેદઃ શ્રીરિતિ કેષાંચિન્મતમનભિમત્યાહ---ભિન્નેતિ।
બ્રહ્મ નારાયણં માં યજ્જ્ઞાનેનૈવાપ્રુયાદ્યતિઃ।
પન્થા નાન્યોઽસ્તિ વિજ્ઞાનાદયનાય વિપશ્ચિતામ્

11. યતિઃ નિયતાત્મવાન્। નાત્ર ચતુર્થાશ્રમી વિવક્ષિતઃ।
જ્ઞાનં તચ્ચ વિવેકોત્થં સર્વતઃ શુદ્ધમવ્રણમ્।
વાસુદેવૈકવિષયમપુનર્ભવકારણમ્

12. વિવેકઃ બ્રહ્મણઃ સર્વવિલક્ષણત્વજ્ઞાનમ્।
જ્ઞાને તસ્મિન્ સમુત્પન્ને વિશતે મામનન્તરમ્।
તૈસ્તૈરુપાયૈઃ પ્રીતાહં જીવાનામમલાત્મનામ્

ઉદ્ભાવયામિ તજ્જ્ઞાનમાત્મજ્યોતિઃ પ્રદર્શકમ્।
ઉપાયાસ્તે ચ ચત્વારો મમ પ્રીતિવિવર્ધનાઃ

14. કર્મજ્ઞાનભક્તિન્યાસાખ્યાઃ ચત્વારો યોગા અત્ર વિવક્ષિતાઃ।
શક્રઃ---
ભગવત્યરવિન્દસ્થે પઙ્કજેક્ષણકામિનિ।
ઉપાયાઃ કે ચ ચત્વારસ્તાન્મે દર્શય પઙ્કજે

શ્રીઃ---
ઉપાયાંશ્ચતુરઃ શક્ર શૃણુ મત્પ્રીતિવર્ધનાન્।
યૈરહં પરમાં પ્રીતિં યાસ્યામ્યનપગામિનીમ્

સ્વજાતિવિહિતં કર્મ સાંખ્યં યોગસ્તથૈવ ચ।
સર્વત્યાગશ્ચ વિદ્વદ્ભિરુપાયાઃ કથિતા ઇમે

ચતુર્ભિર્લક્ષણૈર્યુક્તં ત્રિવિધં કર્મ વૈદિકમ્।
સ્વવર્ણાશ્રમસંબન્ધિ નિત્યનૈમિત્તિકાત્મકમ્

18. લક્ષણચતુષ્કં વિંશે શ્લોકે વક્ષ્યતે। નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યભેદેન ત્રૈવિધ્યમ્।
અકામહતસંસિદ્ધં કર્મ તત્ પૂર્વસાધનમ્।
ચતુર્વિધસ્તુ સંન્યાસસ્તત્ર કાર્યો વિપશ્ચિતા

19. કામ્યકર્મસુ વિશેષમાહ---અકામેતિ। ફલવિશેષકામનયા કૃતાનિ કર્માણિ કામ્યાનિ જ્યોતિષ્ટોમાદયઃ। તાનિ ચ કામહતાનીત્યુચ્યન્તે। કામનાં વિના કેવલં ભગવત્પ્રીત્યર્થં કૃતાનિ તાન્યકામહતાનિ। અનેન કામ્યાનામપિ કર્મણાં કામનાં વિનાનુષ્ઠાનમનુમન્યતે। પરં ત્વેતદુપાયાન્તરનિષ્ઠવિષયમ્। ન્યાસયોગનિષ્ઠાનાં તુ કામ્યકર્મણાં સર્વથા સ્વરૂપતોઽપિ ત્યાગ એવ, ન તુ કામનાં વિનાપ્યનુષ્ઠાનમિતિ સિદ્ધાન્તોઽવગન્તવ્યઃ।
મન્ત્રોક્તદેવતાયાં વા પ્રકૃતાવિન્દ્રિયેષુ વા।
પરસ્મિન્ દેવદેવે વા વાસુદેવે જનાર્દને

20. ભગવતિ વાસુદેવે કર્મણાં સંન્યસનમેવ મુમુક્ષુભિઃ કર્તવ્યમ્। મન્ત્રદેવતાદૌ વિન્યસનં તુ બુભુક્ષુવિષયમિતિ ધ્યેયમ્।
પૂર્વં કર્તૃત્વસંન્યાસઃ ફલસંન્યાસ એવ ચ।
કર્મણામપિ સંન્યાસો દેવદેવે જનાર્દને

21. `ભગવાનેવ સ્વશેષતૈકરસેન મયા સ્વકીયૈશ્ચોપકરણૈઃ સ્વારાધનૈકપ્રયોજનાય સ્વશેષભૂતમિદં કર્મ સ્વયમેવ કારયતિઽ ઇત્યનુસંધાનપ્રકારો વિવક્ષિતઃ।
શાસ્ત્રીયમાચરન્નેવં નિત્યનૈમિત્તિકાત્મકમ્।
મદારાધનકામઃ સઞ્શશ્વત્ પ્રીણાતિ માં નરઃ

ઇતિ તે લેશતઃ પ્રોક્તં શ્રુતિસ્મૃતિનિદર્શિતમ્।
દ્વિતીયં સાંખ્યવિજ્ઞાનમુપાયં શ્રૃણુ સાંપ્રતમ્

સંખ્યાસ્તિસ્રો હિ મન્તવ્યાઃ સાંખ્યશાસ્રનિદર્શિતાઃ।
પ્રથમા લૌકિકી સંખ્યા દ્વિતીયા ચર્ચનાત્મિકા

24. ત્રયાણામપ્યેષાં જ્ઞાનાનાં વિવરણમત્રૈવ કરિષ્યતે।
સમીચીના તુ યા ધીઃ સા તૃતીયા પરિપઠ્યતે।
સંખ્યાત્રયસમૂહો યઃ સાંખ્યં તત્પરિપઠ્યતે

25. સંખ્યાઃ જ્ઞાનાનિ પૂર્વોક્તાનિ। તેષાં સમૂહઃ સાંખ્યમિત્યુચ્યતે। એતદેવ જ્ઞાનયોગ ઇત્યુચ્યતે।
પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ।
અહંકારો મહાંશ્ચૈવ પ્રકૃતિઃ પરમા તથા

26. લૌકિકી લોકવિષયા સંખ્યોચ્યતેઽનેન શ્લોકેન। ઉપરિતનૈઃ શ્લોકૈરસ્યા વિવરણં ક્રિયતે।
એતાઃ પ્રકૃતયસ્ત્ત્વષ્ટૌ તાસાં વ્યાખ્યામિમાં શૃણુ।
પ્રકૃતિસ્રિવિધા પ્રોક્તા માયા સૂતિર્ગુણાત્મિકા

27. માયા પ્રસૂતિઃ ત્રૈગુણ્યમિતિ પ્રકૃતિભેદાઃ। યદ્યપિ પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મૈવ; તથાપિ તત્રૈવ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરસૂક્ષ્મતમરૂપેણ ત્રૈવિધ્યાદેવં વ્યવહારઃ।
નિઃસક્તાસક્તમદ્વૈતમતરઙ્ગમનશ્વરમ્।
અચેતનાનાં પરમં સૌક્ષ્મ્યં માયેતિ ગીયતે

ઈષદુચ્છૂનતા તસ્યાઃ પ્રસૂતિરિતિ ગીયતે।
ગુણત્રયસમુન્મેષઃ સામ્યેન પ્રકૃતિઃ પરા

અવ્યક્તમક્ષરં યોનિરવિદ્યા ત્રિગુણા સ્થિતિઃ।
માયા સ્વભાવ ઇત્યાદ્યાઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચકાઃ

30. અવાન્તરભેદૈઃ સહ સંકલય્ય પ્રકૃતિપર્યાયનામાનિ અવ્યક્તાદીનિ। ઉપનિષદિ "અવ્યક્તમક્ષરે લીયતે। અક્ષરં તમસિ લીયતે। તમઃ પરમાત્મન્યેકીયભવતિ" ઇતિ ત્રયાણામેષાં વ્યવહારઃ ક્રિયતે।
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ગુણા એતે ત્રયો મતાઃ।
તત્ર સત્ત્વં લઘુ જ્ઞેયં સુખરૂપમચઞ્ચલમ્

પ્રકાશો નામ તદ્વૃત્તિશ્ચૈતન્યોદ્ગ્રહણાત્મકઃ।
રજોઽપિ ચ લઘુ જ્ઞેયં દુઃખરૂપં ચ ચઞ્ચલમ્

32. ચૈતન્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય ઉદ્‌ગ્રહણમ્ ઉન્મેષ ઇત્યર્થઃ; વસ્તુયાથાત્મ્યગ્રહણશીલતેતિ યાવત્।
પ્રવૃત્તિર્નામ તદ્વૃત્તિઃ સ્પન્દહેતુરનશ્વરઃ।
તમો નામ ગુરુ જ્ઞેયં મોહરૂપમચઞ્ચલમ્

નિયમો નામ તદ્વૃતિઃ વ્કચિત્ સ્વાપનલક્ષણમ્।
ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ વ્યોમ્નિ ચ વાસવ

34. નિયમો બન્ધઃ।
ભૂતં પ્રકૃતિજૈર્મુક્તં યદેભિઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્ગુણૈઃ।
એતે ચિત્તમધિષ્ઠાય ગુણા ઇન્દ્રિયગાસ્તથા

સુખં દુઃખં તથા મોહં વિષયસ્થાશ્ચ કુર્વતે।
શરીરેન્દ્રિયતાં યાતા ગુણાઃ કર્માણિ કુર્વતે।
ઇતિ યસ્ય મતિર્નિત્યા સ ગુણાત્યયમશ્નુતે

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે ઉપાયપ્રકારપ્રકાશો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ********