લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 14

ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ - 14
શ્રીઃ---
જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાન્ દેશકાલાદ્યભેદિતઃ।
વાસુદેવઃ પરં બ્રહ્મ ગુણશૂન્યં નિરઞ્જનમ્

સુખં સદૈકરૂપં તુ ષાડ્‌ગુણ્યમજરામરમ્।
તસ્યાહં પરમા શક્તિરહંતા શાશ્વતી ધ્રુવા

વ્યાપારશક્તિરેષા મે સિસૃક્ષાલક્ષણા ભવેત્।
અયુતાયુતકોટ્યોઘકોટિકોટ્યયુતાંશતઃ

સાહં સૃજામિ સ્વાચ્છન્દ્યાદ્ દ્વિધા ભેદમુપેયુષી।
ચેત્યચેતનભાવેન ચિચ્છક્તિશ્ચેતનોઽનયોઃ

ચેત્યચેતનતાં પ્રાપ્તા સંવિદેવ મદાત્મિકા।
સંવિદેવ હિ મે રૂપંસ્વચ્છસ્વચ્છન્દનિર્ભરા

સા ત્વિક્ષુરસવદ્યોગાત્ સ્ત્યાનતાં પ્રતિપદ્યતે।
અતો નિરૂપ્યમાણં તચ્ચેત્યં ચિત્ત્વમુપેષ્યતિ

યથા હિ વહ્નિના લીઢમિન્ધનં તન્મયં ભવેત્।
એવં ચિતા સમાલીઢં ચેત્યં ચિન્મયતાં વ્રજેત્

નીલે પીતે સુખે દુઃખે ચિત્સ્વરૂપમખણ્ડિતમ્।
વિશિનષ્ટિ વિકલ્પસ્તચ્ચિત્રયોપાધિસંપદા

વિકલ્પોઽપિ હિ મદ્રૂપં સ્વાચ્છન્દ્યાદેવ નિર્મિતમ્।
ચેત્યં વિકલ્પ્યતે યેન બહિરન્તર્વ્યવસ્થયા

ન બહિર્નૈવ ચાન્તસ્તચ્ચિદ્રૂપં મમ તત્ પરમ્।
વેદ્યવેદકરૂપેણ ભેદ્યતે મે સ્વયંતયા

યદ્વિકલ્પૈરનાક્રાન્તં યચ્છબ્દૈરકદર્થિતમ્।
યદુપાધિભિરમ્લાનં રૂપં તચ્ચેત્યતાં ગતમ્

દૂરાપાસ્તવિકલ્પેન ચેતસા યત્ર ભૂયતે।
મધ્યમાં વૃત્તિમાસ્થાય ચેત્યં સંવિત્તયા તદા

યથા ચક્ષુસ્થિતં રૂપં બાહ્યે સ્વં રૂપમીક્ષ્યતે।
તથા જ્ઞાનસ્થિતં રૂપં જ્ઞેયે સ્વં રૂપમીક્ષ્યતે

યથા વહ્નિસમાવિષ્ટં કાષ્ઠં તદ્રૂપમીક્ષ્યતે।
તથા સંવિત્સમાવિષ્ટં ચેત્યં સંવિત્તયેક્ષ્યતે

વેદ્યં વેદનતાં નીત્વા યદા વેત્ત્રા નિરૂપ્યતે।
તદાવિત્તિમયી સાહં પ્રત્યક્ષા સ્ફુટભાસિની

અહંતૈવ હિ ચિત્તત્વં વેદ્યાદ્ભિન્નં સ્વલક્ષણમ્।
સા ચાહમેવ તેનાહં સર્વતઃ શુદ્ધચિન્મયી

સંપ્લુતેદંપદદ્વીપે પ્રાપ્તૈકધ્યે ચિદમ્બુધૌ।
મજ્જતાં ચૈવ ચેત્યાનામસ્મિ હસ્તાવલમ્બનમ્

મદ્ધ્યાનામૃતનિષ્યન્દક્ષાલિતાશેષવાસનાઃ।
મામેવાત્મનિ પસ્યન્તિ ચેત્યૌઘગ્રસનીં ચિતમ્

મમ ચિત્તૈકરૂપાયા વેદ્યવેદકતાં જનાઃ।
અવિદ્યયૈવ મન્યન્તે મત્સંકલ્પિતયા પુરા

ન શાન્તા નોદિતા નાપિ મદ્યમાહં સ્વરૂપતઃ।
મદ્વિવેકજુષામેવં પ્રકાશે જાગરાસ્વપિ

પરિત્યક્તવિભાગેન નિસ્તરઙ્ગેણ ચેતસા।
જ્ઞાયે વિકલ્પ્યમાના તુ પ્રત્યક્ષાપ્યસ્મિ વિસ્મૃતા

પુરઃ સ્થિતો યથા ભાવશ્ચેતસોઽન્યાભિલાષિણઃ।
ન ભાસતે તથૈવાહં ન ભાસે વાસનાજુષામ્

બુભુત્સાવાન્ યથા વૃત્તીર્નિરુધ્યાન્યત્ર ચેતસા।
પ્રત્યક્ષમીક્ષતે વસ્તુ તથા માં શુદ્ધસંવિદમ્

સદૈવાપ્રતિબદ્ધાયા ભાન્ત્યા એવ વપુર્મમ।
પ્રત્યક્ષં ચેત્યસંચારકાલેઽપિ વિમલાત્મનામ્

યથા જાત્યા સિતં વસ્રં રક્તં રાગેણ કેનચિત્।
પુનઃ સ્વવર્ણમપ્રાપ્ય નૈવ રાગાન્તરં શ્રયેત્

નીલાદ્યેવં વિદન્ પીતં મધ્યે શુદ્ધચિદાત્મનિ।
મયિ ચેન્નૈવ વિશ્રાન્તઃ પીતં વિદ્યાત્કથં ન્વયમ્

તથૈવોચ્ચારયન્ વાક્યં વર્ણાદ્વર્ણં કથં વ્રજેત્।
યદિ મધ્યે ન વિશ્રાન્તો મયિ શુદ્ધચિદાત્મનિ

એવં શુદ્ધા સ્વતન્ત્રાપિ યદાકારોપરાગિણી।
તત્ત્યાગાપરસંચારા મધ્યે શુદ્ધૈવ ભામ્યહમ્

દક્ષિણેતરસંચારનિરોધાન્મધ્યમાશ્રિતઃ।
અગ્નીષોમેન્ધનો ભાવઃ પ્રકાશયતિ મે પદમ્

ધિયા ધ્યેયમનાલમ્બ્ય વિષયં ચાસ્પૃશન્ બહિઃ।
યદન્તરા વેદયતે તન્મે રૂપમનાકુલમ્

અનુવૃત્તા તુ યા સમ્યક્ તેજસ્યપિ તમસ્યપિ।
ભાતિ ભાવેઽપ્યભાવેઽપિ સા મે તનુરકર્બુરા

નિવૃત્તવિષયેચ્છસ્ય મદ્ભક્ત્યુલ્લસિતાત્મનઃ।
આન્તરં યદનાલમ્બમહંત્વં તદ્વપુર્મમ

તદેવાભ્યસ્યમાનાનાં દેહપ્રાણાદ્યગોચરમ્।
વિવેકિનામહંરૂપં મદ્ભાવેનાવતિષ્ઠતે

તતસ્તેજો યથૈવાર્કં વ્યજ્યતે ન તુ જન્યતે।
ભાવૈશ્ચિદ્રૂપમપ્યેવં વ્યક્તં નૈવ ચ જન્યતે

ભાવૈર્વિના યથા ભાનુઃ સમુદેતિ નભઃસ્થલે।
વેદ્યૈર્વિનૈવ મે રૂપમેવં પ્રદ્યોતતે સ્વયમ્

અત્યન્તાચ્છસ્વભાવત્વાત્ સ્ફટિકાદિર્યથા મણિઃ।
ઉપરક્તો જપાદ્યૈસ્તુ સ્વેન રૂપેણ નેક્ષ્યતે

મત્સંકલ્પસમુદ્રિક્તૈશ્ચેત્યૈઃ સ્વચ્છાહમપ્યથ।
પૃથગ્જનૈર્ન લક્ષ્યાસ્મિ નૈવાહં નાસ્મિ તાવતા

કુણ્ડલાદેર્યથા ભિન્ના ન લક્ષ્યા કનકસ્થિતિઃ।
ન ચ શક્યા વિનિર્દેષ્ટું તથાપ્યસ્ત્યેવ સા ધ્રુવમ્

એવં નિત્યા વિશુદ્ધા ચ સુખદુઃખાદ્યભેદિતા।
સ્વસંવેદનસંવેદ્યા મમ સંવિન્મયી સ્થિતિઃ

વિજ્ઞાતરિ તથા જ્ઞાને જ્ઞેયે જાનાતિનાન્વયઃ।
યોઽયં મદન્વયઃ સોઽયં પ્રત્યયાર્થાવિશેષિતઃ

દેશકાલક્રિયાકારાઃ પ્રસિદ્ધા ભેદહેતવઃ।
તાન્ ભેદયતિ યા સંવિત્તસ્યા ભેદઃ કુતો ભવેત્

ચેત્યભેદો હિ યઃ કાલો ભૂતાદિત્રિતયાત્મકઃ।
સંવિન્મહોદધૌ સોઽપિ વિલીનસ્તન્મયો ભવેત્

યદા હિ વર્તમાનાયાં મયિ ભૂતભવિષ્યતી।
પ્રતિક્ષિપ્તે તદા ચેયં નૈવ સ્યાદ્વર્તમાનતા

આધારોઽહમશેષાણાં નૈવાધેયાસ્મિ કેનચિત્।
દેશોઽપ્યાધારતઃ ક્લપ્તસ્તતો મે નૈવ વિદ્યતે

કાપ્યવસ્થા ન મે સાસ્તિ યસ્યાં સંવિન્ન વર્તતે।
તેન માં ચિદ્ધનામેકાં સર્વાકારામુપાસતે

કાલો દેશસ્તથાકારઃ ક્રિયા કર્તા ચ કર્મ ચ।
કરણં સંપ્રદાનં ચ ભવેદ્યચ્ચ તતઃ ફલમ્

ભોગો ભોક્તા ચ તત્સર્વં વિલીનં સંવિદાત્મનિ।
દેવા દૈત્યાસ્તથા નાગા ગન્ધ્રવા રક્ષસાં ગણાઃ

વિદ્યાધરાઃ પિશાચાશ્ચ ભૂતાશ્ચેતિ ગણાષ્ટકમ્।
મનુજા બહુધાત્માનો વર્ણકર્માદિભેદિતાઃ

પશવોઽથ મૃગાશ્ચૈબ પક્ષિણશ્ચ સરીસૃપાઃ।
સ્થાવરાશ્ચ તથૈવાન્યે કપૂયચરણાત્મકાઃ

સ્વર્ગસ્થા નરકસ્થાશ્ચ લોકાશ્ચૈવ ચતુર્દશ।
સરિદ્‌દ્વીપસમુદ્રાશ્ચ વિવિધા હ્યણ્ડપદ્ધતિઃ

ઉચ્ચાવચાનિ તત્ત્વાનિ વિવિધાઃ શબ્દરાશયઃ।
ભોગ્યં ભોગોપકરણં ભોગસ્થાનં ચ યત્ સ્મૃતમ્

કોશાઃ ષટ્‌ કોશજાશ્ચૈવ ચેતનાચેતનાત્મકાઃ।
શુદ્ધાશુદ્ધમયૌ ભાવૌ પુરુષાર્થશ્ચતુર્વિધઃ

સર્વં પ્રકૃતિભિર્નદ્ધં કાલેન કલિતં તથા।
ઇત્યેતત્સકલં વસ્તુ ભાવાભાવસ્વરૂપકમ્

અમન્મયં મન્મયં ચ મયિ લીનમવસ્થિતમ્।
સર્વાત્મના સદૈવાહં સ્વચ્છસ્વચ્છન્દચિન્મયી

લક્ષ્યા સુખમયી શાન્તા ભાવે ભાવે વિપશ્ચિતા।
એવં વ્યવસ્થિતાયા મે તિરોભાવાભિધાનયા

બદ્ધા શક્ત્યા તુ ચિચ્છક્તિઃ સ્વતો માં નૈવ વિન્દતિ।
યદા નિર્વિદ્યતે સાસૌ મદનુગ્રહબિન્દુના

ઉપાયૈર્માં તદારાધ્ય જીવશ્ચિચ્છક્તિસંજ્ઞકઃ।
સંક્ષિણ્વન્ નિખિલાન્ક્લેશાન્વિધૂન્વન્વાસનારજઃ

સંપ્રાપ્ય જ્ઞાનસદ્ભાવં યોગક્ષપિતબન્ધનઃ।
મામેવ પરમાનન્દમયીં લક્ષ્મીં સ વિન્દતિ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે લક્ષ્મીસ્વરૂપપ્રકાશો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ********