લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 663-682

શિદ્ભાવિનો ઽસ્માત્તઙાનૌ સ્તઃ । શીયતે । શીયતામ્ । અશીયત । શીયેત । શશાદ । શત્તા । શત્સ્યતિ । અશદત્ । અશત્સ્યત્ ॥ કૄ વિક્ષેપે ॥ 39 ॥
ૠત ઇદ્ધાતોઃ

ૠદન્તસ્ય ધાતોરઙ્ગસ્ય ઇત્સ્યાત્ । કિરતિ । ચકાર । ચકરતુઃ । ચકરુઃ । કરીતા, કરિતા । કીર્યાત્ ॥
કિરતૌ લવને

ઉપાત્કિરતેઃ સુટ્ છેદને। ઉપસ્કિરતિ । ( અડભ્યાસવ્યવાયે ઽપિ સુટ્કાત્ પૂર્વ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ) । ઉપાસ્કિરત્ । ઉપચસ્કાર ॥
હિંસાયાં પ્રતેશ્ચ

ઉપાત્પ્રતેશ્ચ કિરતેઃ સુટ્ સ્યાત્ હિંસાયામ્ । ઉપસ્કિરતિ । પ્રતિસ્કિરતિ ॥ ગૄ નિગરણે ॥ 40 ॥
અચિ વિભાષા

ગિરતે રેફસ્ય લો વાજાદૌ પ્રત્યયે । ગિરતિ, ગિલતિ । જગાર, જગાલ । જગરિથ, જગલિથ । ગરીતા, ગરિતા, ગલીતા, ગલિતા ॥ પ્રચ્છ જ્ઞીપ્સાયામ્ ॥ 42 ॥ ગ્રહિજ્યેતિ સમ્પ્રસારણમ્ । પૃચ્છતિ । પપ્રચ્છ । પપ્રચ્છતુઃ । પ્રષ્ટા । પ્રક્ષ્યતિ । અપ્રાક્ષીત્ ॥ મૃઙ્ પ્રાણત્યાગે ॥ 42 ॥
મ્રિયતેર્લુઙ્લિઙોશ્ચ

લુઙ્લિઙોઃ શિતશ્ચ પ્રકૃતિભૂતાન્મૃઙસ્તઙ્ નાન્યત્ર । રિઙ્ । ઇયઙ્ । મ્રિયતે । મમાર । મર્તા । મરિષ્યતિ । મૃષીષ્ટ । અમૃત ॥ પૃઙ્ વ્યાયામે ॥ 43 ॥ પ્રાયેણાયં વ્યાઙ્પૂર્વઃ । વ્યાપ્રિયતે । વ્યાપપ્રે । વ્યાપપ્રાતે । વ્યાપરિષ્યતે । વ્યાપૃત । વ્યાપૃષાતામ્ ॥ જુષી પ્રીતિસેવનયોઃ ॥ 44 ॥ જુષતે । જુજુષે ॥ ઓવિજી ભયચલનયોઃ ॥ 45 ॥ પ્રાયેણાયમુત્પૂર્વઃ । ઉદ્વિજતે ॥
વિજ ઇટ્

વિજેઃ પર ઇડાદિપ્રત્યયો ઙિદ્વત્ । ઉદ્વિજિતા ॥
ઇતિ તુદાદયઃ ॥ 6 ॥
અથ રુધાદયઃ
રુધિર્ આવરણે ॥ 1 ॥
રુધાદિભ્યઃ શ્નમ્

શપો ઽપવાદઃ । રુણદ્ધિ । શ્નસોરલ્લોપઃ । રુન્ધઃ । રુન્ધન્તિ । રુણત્સિ । રુન્ધઃ । રુન્ધ । રુણધ્મિ । રુન્ધ્વઃ । રુન્ધ્મઃ । રુન્ધે । રુન્ધાતે । રુન્ધતે । રુન્ત્સે । રુન્ધાથે । રુન્ધ્વે । રુન્ધે । રુન્ધ્વહે । રુન્ધ્મહે । રુરોધ, રુરુધે । રોદ્ધાસિ, રોદ્ધાસે । રોત્સ્યસિ, રોત્સ્યસે । રોત્સ્યતિ, રોત્સ્યતે । રુણદ્ધુ, રુન્ધાત્ । રુન્ધામ્ । રુન્ધન્તુ । રુન્ધિ । રુણધાનિ । રુણધાવ । રુણધામ । રુન્ધામ્ । રુન્ધાતામ્ । રુન્ધતામ્ । રુન્ત્સ્વ । રુણધૈ । રુણધાવહૈ । રુણધામહૈ । અરુણત્, અરુણદ્ । અરુન્ધતામ્ । અરુન્ધન્ । અરુણઃ, અરુણત્, અરુણદ્ । અરુન્ધ । અરુન્ધાતામ્ । અરુન્ધત । અરુન્ધાઃ । રુન્ધ્યાત્ । રુન્ધીત । રુધ્યાત્, રુત્સીષ્ટ । અરુધત્, અરૌત્સીત્ । અરુદ્ધ । અરુત્સાતામ્ । અરુત્સત । અરોત્સ્યત્, અરૌત્સીત્ । અરુદ્ધ । અરુત્સાતામ્ । અરુત્સત । અરોત્સ્યત્, અરોત્સ્યત ॥ ભિદિર્ વિદારણે ॥ 2 ॥ છિદિર્ દ્વૈધીકરણે ॥ 3 ॥ યુજિર્ યોગે ॥ 4 ॥ રિચિર્ વિરેચને ॥ 5 ॥ રિણક્તિ, રિઙ્ક્તે । રિરેચ । રેક્તા રેક્ષ્યતિ અરિણક્ । અરિચત્, અરૈક્ષીત્, અરિક્ત ॥ વિચિર્ પૃથગ્ભાવે ॥ 6 ॥ વિનક્તિ વિઙ્ક્તે ॥ ક્ષુદિર્ સંપેષણે ॥ 7 ॥ ક્ષુણત્તિ, ક્ષુન્તે । ક્ષોત્તા ॥ અક્ષુદત્, અક્ષૌત્સીત્, અક્ષુત્ત । ઉચ્છૃદિર્ દીપ્તિદેવનયોઃ ॥ 8 ॥ છૃણત્તિ છૃન્તે । ચચ્છર્દ । સે ઽસિચીતિ વેટ્ । ચચ્છૃદિષે, ચચ્છૃત્સે । છર્દિતા । છર્દિષ્યતિ, છર્ત્સ્યતિ । અચ્છૃદત્, અચ્છર્દીત્, અચ્છર્દિષ્ટ ॥ ઉત્તૃદિર્ હિંસાનાદરયોઃ ॥ 9 ॥ તૃણત્તિ, તૃન્તે ॥ કૃતી વેષ્ટને ॥ 10 ॥ કૃણત્તિ ॥ તૃહ હિસિ હિંસાયામ્ ॥ 11-12॥
તૃણહ ઇમ્

તૃહઃ શ્નમિ કૃતે ઇમાગમો હલાદૌ પિતિ સાર્વધાતુકે । તૃણેઢિ । તૃણ્ઢઃ । તતર્હ । તર્હિતા । અતૃણેટ્ ॥
શ્નાન્નલોપઃ

શ્નમઃ પરસ્ય નસ્ય લોપઃ સ્યાત્ । હિનસ્તિ । જિહિંસ । હિંસિતા ॥
તિપ્યનસ્તેઃ

પદાન્તસ્ય સસ્ય દઃ સ્યાત્તિપિ ન ત્વસ્તેઃ । સસજુષોરુરિત્યસ્યાપવાદઃ । અહિનત્, અહિનદ્ । અહિંસ્તામ્ । અહિંસન્ ॥
સિપિ ધાતો રુર્વા

પદાન્તસ્ય ધાતોઃ સસ્ય રુઃ સ્યાદ્વા, પક્ષે દઃ । અહિનઃ, અહિનત્, અહિનદ્ ॥ ઉન્દી ક્લેદને ॥ 13 ॥ ઉનત્તિ । ઉન્તઃ । ઉન્દન્તિ । ઉન્દાઞ્ચકાર । ઔનત્, ઔનદ્ । ઔન્તામ્ । ઔન્દન્ । ઔનઃ, ઔનત્, ઔનદ્ । ઔનદમ્ ॥ અઞ્જૂ વ્યક્તિમ્રક્ષણકાન્તિગતિષુ ॥ 14 ॥ અનક્તિ । અઙ્ક્તઃ । અઞ્જન્તિ । આનઞ્જ । આનઞ્જિથ, આનઙ્ક્થ । અઞ્જિતા, અઙ્ક્તા । અઙ્ગ્ધિ । અનજાનિ । આનક્ ॥
અઞ્જેઃ સિચિ

અઞ્જેઃ સિચો નિત્યમિટ્ સ્યાત્ । આઞ્જીત્ ॥ તઞ્ચૂ સંકોચને ॥ 15 ॥ તનક્તિ । તઞ્ચિતા, તઙ્ક્તા । ઓવિજી ભયચલનયોઃ ॥ 16 ॥ વિનક્તિ ॥ વિઙ્ક્તઃ । વિજ ઇડિતિ ઙિત્ત્વમ્ । વિવિજિથ । વિજિતા । અવિનક્ । અવિજીત્ ॥ શિષૢ વિશેષણે ॥ 17 ॥ શિનષ્ટિ । શિં શિંષ્ટઃ । શિંષન્તિ । શિનક્ષિ । શિશેષ । શિશેષિથ । શેષ્ટા । શેક્ષ્યતિ । હેર્ધિઃ । શિણ્ડ્ઢિ । શિનષાણિ । અશિનટ્ । શિંષ્યાત્ । શિષ્યાત્ । અશિષત્ ॥ એવં પિષૢ સંચૂર્ણને ॥ 18 ॥ ભઞ્જો આમર્દને ॥ 19 ॥ શ્નાન્નલોપઃ । ભનક્તિ । બભઞ્જિથ, બભઙ્ક્થ । ભઙ્ક્તા । ભઙ્ગ્ધિ । અભાઙ્ક્ષીત્ ॥ ભુજ પાલનાભ્યવહારયોઃ ॥ 20 ॥ ભુનક્તિ । ભોક્તા । ભોક્ષ્યતિ । અભુનક્ ॥
ભુજો ઽનવને

તઙાનૌ સ્તઃ । ઓદનં ભુઙ્ક્તે । અનવને કિમ્? મહીં ભુનક્તિ ॥ ઞિઇન્ધી દીપ્તૌ ॥ 21 ॥ ઇન્દ્ધે । ઇન્ધાતે । ઇન્ધાતામ્ । ઇનધૈ । ઐન્ધ । ઐન્ધતામ્ । ઐન્ધાઃ । વિદ વિચારણે ॥ 22 ॥ વિન્તે । વેત્તા ॥
ઇતિ રુધાદયઃ ॥ 7 ॥
અથ તનાદયઃ
તનુ વિસ્તારે ॥ 1 ॥
તનાદિકૃઞ્ભ્ય ઉઃ

શપો ઽપવાદઃ । તનોતિ, તનુતે । તતાન, તેને । તનિતાસિ, તનિતાસે । તનોતુ । તનુતામ્ । અતનોત્, અતનુત । તનુયાત્, તન્વીત । તન્યાત્, તનિષીષ્ટ । અતાનીત્, અતનીત્ ॥
તનાદિભ્યસ્તથાસોઃ

તનાદેઃ સિચો વા લુક્ સ્યાત્તથાસોઃ । અતત, અતનિષ્ટ । અતથાઃ, અતનિષ્ટાઃ । અતનિષ્યત્, અતનિષ્યત ॥ ષણુ દાને ॥ 2 ॥ સનોતિ, સનુતે ॥
યે વિભાષા

જનસનખનામાત્વં વા યાદૌ ક્ઙિતિ । સાયાત્, સન્યાત્ ॥
જનસનખનાં સઞ્ઝલોઃ

એષામાકારે ઽન્તાદેશઃ સ્યાત્ સનિ ઝલાદૌ ક્ઙિતિ । અસાત, અસનિષ્ટ ॥ ક્ષણુ હિંસાયામ્ ॥ 3 ॥ ક્ષણોતિ, ક્ષણુતે ॥ હ્મ્યન્તેતિ ન વૃદ્ધિઃ । અક્ષણીત્, અક્ષત, અક્ષણિષ્ટ । અક્ષથાઃ, અક્ષણિષ્ઠાઃ ॥ ક્ષિણુ ચ ॥ 4 ॥ અપ્રત્યયે લઘૂપધસ્ય ગુણો વા । ક્ષેણોતિ, ક્ષિણોતિ । ક્ષેણિતા । અક્ષેણીત્, અક્ષિત, અક્ષેણિષ્ટ ॥ તૃણુ અદને ॥ 5 ॥ તૃણોતિ, તર્ણોતિ; તૃણુતે, તર્ણુતે ॥ ડુકૃઞ્ કરણે ॥ 6 ॥ કરોતિ ॥
અત ઉત્સાર્વધાતુકે

ઉપ્રત્યયાન્તસ્ય કૃઞો ઽકારસ્ય ઉઃ સ્યાત્ સાર્વધાતુકે ક્ઙિતિ । કુરુતઃ ॥
ન ભકુર્છુરામ્

ભસ્ય કુર્છુરોરુપધાયા ન દીર્ઘઃ । કુર્વન્તિ ॥
નિત્યં કરોતેઃ