લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 643-662

અનયોર્જાદેશઃ સ્યાચ્છિતિ । જાયતે । જજ્ઞે । જનિતા । જનિષ્યતે ॥
દીપજનબુધપૂરિતાયિપ્યાયિભ્યો ઽન્યરતસ્યામ્

એભ્યશ્ચ્લેશ્ચિણ્ વા સ્યાદેકવચને તશબ્દે પરે ॥
ચિણો લુક્

ચિણઃ પરસ્ય લુક્ સ્યાત્ ॥
જનિવધ્યોશ્ચ

અનયોરુપધાયા વૃદ્ધિર્ન સ્યાચ્ચિણિ ઞ્ણિતિ કૃતિ ચ । અજનિ, અજનિષ્ટ ॥ દીપી દીપ્તૌ ॥ 20॥ દીપ્યતે । દિદીપે । અદીપિ, અદીપિષ્ટ ॥ પદ ગતૌ ॥ 21 ॥ પદ્યતે । પેદે । પત્તા । પત્સીષ્ટ ॥
ચિણ્ તે પદઃ

પદશ્ચ્લેશ્ચિણ્ સ્યાત્તશબ્દે પરે । અપાદિ । અપત્સાતામ્ । અપત્સત ॥ વિદ સત્તાયામ્ ॥ 22 ॥ વિદ્યતે । વેત્તા । અવિત્ત ॥ બુધ અવગમને ॥ 23 ॥ બુધ્યતે । બોદ્ધા । ભોત્સ્યતે । ભુત્સીષ્ટ । અબોધિ, અબુદ્ધ । અભુત્સાતામ્ ॥ યુધ સંપ્રહારે ॥ 24 ॥ યુધ્યતે । યુયુધે । યોદ્ધા । અયુદ્ધ ॥ સૃજ વિસર્ગે ॥ 25 ॥ સૃજ્યતે । સસૃજે । સસૃજિષે ॥
સૃજિદૃશોર્ઝલ્યમકિતિ

અનયોરમાગમઃ સ્યાજ્ઝલાદાવકિતિ । સ્રષ્ટા । સ્રક્ષ્યતિ । સૃક્ષીષ્ટ । અસૃષ્ટ । અસૃક્ષાતામ્ ॥ મૃષ તિતિક્ષાયામ્ ॥ 26 ॥ મૃષ્યતિ, મૃષ્યતે ॥ મમર્ષ । મમર્ષિથ । મમૃષિષે । મર્ષિતાસિ । મર્ષિષ્યતિ, મર્ષિષ્યતે ॥ ણહ બન્ધને ॥ 27 ॥ નહ્યતિ, નહ્યતે । નનાહ । નેહિથ, નનદ્ધ । નેહે । નદ્ધા । નત્સ્યતિ । અનાત્સીત્, અનદ્ધ ॥
ઇતિ દિવાદયઃ ॥ 4 ॥
અથ સ્વાદયઃ
ષુઞ્ અભિષવે ॥ 1 ॥
સ્વાદિભ્યઃ શ્નુઃ

શપો ઽપવાદઃ । સુનોતિ । સુનુતઃ । હુશ્નુવોરિતિ યણ્ । સુન્વન્તિ । સુન્વઃ, સુનુવઃ । સુનુતે । સુન્વાતે । સુન્વતે । સુન્વહે, સુનુવહે । સુષાવ, સુષુવે । સોતા । સુનુ । સુનવાનિ । સુનવૈ । સુનુયાત્ । સૂયાત્ ॥
સ્તુસુધૂઞ્ભ્યઃ પરસ્મૈપદેષુ

એભ્યસ્સિચ ઇટ્ સ્યાત્પરસ્મૈપદેષુ । અસાવીત્, અસોષ્ટ ॥ ચિઞ્ ચયને ॥ 2 ॥ ચિનોતિ, ચિનુતે ॥
વિભાષા ચેઃ

અભ્યાસાત્પરસ્ય કુત્વં વા સ્યાત્સનિ લિટિ ચ । ચિકાય, ચિચાય; ચિક્યે, ચિચ્યે । અચૈષીત્, અચેષ્ટ ॥ સ્તૃઞ્ આચ્છાદને ॥ 3 ॥ સ્તૃણોતિ, સ્તૃણુતે ॥
શર્પૂર્વાઃ ખયઃ

અભ્યાસસ્ય શર્પૂર્વાઃ ખયઃ શિષ્યન્તે ઽન્યે હલો લુપ્યન્તે । તસ્તાર । તસ્તરતુઃ । તસ્તરે । ગુણોર્ઽતીતિ ગુણઃ । સ્તર્યાત્ ॥
ઋતશ્ચ સંયોગાદેઃ

ઋદન્તાત્સંયોગાદેઃ પરયોઃ લિઙ્સિચોરિડ્વા સ્યાત્તઙિ । સ્તરિષીષ્ટ, સ્તૃષીષ્ટ । અસ્તરિષ્ટ, અસ્તૃત ॥ ધૂઞ્ કમ્પને ॥ 4 ॥ ધૂનોતિ, ધૂનુતે । દુધાવ । સ્વરતીતિ વેટ્ । દુધવિથ, દુધોથ ॥
શ્ર્યુકઃ કિતિ

શ્રિઞ એકાચ ઉગન્તાચ્ચ ગિત્કિતોરિણ્ ન । પરમપિ સ્વરત્યાદિવિકલ્પં બાધિત્વા પુરસ્તાત્પ્રતિષેધ કાણ્ડારમ્ભ સામર્થ્યાદનેન નિષેધે પ્રાપ્તે ક્રાદિનિયમાન્નિત્યમિટ્ । દુધુવિવ । દુધુવે । અધાવીત્, અધવિષ્ટ, અધોષ્ટ । અધવિષ્યત્, અધોષ્યત્ । અધવિષ્યતામ્, અધોષ્યતામ્ । અધવિષ્યત, અધોષ્યત ॥
ઇતિ સ્વાદયઃ ॥ 5 ॥
અથ તુદાદયઃ
તુદ વ્યથને ॥ 1 ॥
તુદાદિભ્યઃ શઃ

શપો ઽપવાદઃ । તુદતિ, તુદતે । તુતોદ । તુતોદિથ । તુતુદે । તોત્તા । અતૌત્સીત્, અતુત ॥ ણુદ પ્રેરણે ॥ 2 ॥ નુદતિ, નુદતે । નુનોદ । નોત્તા । ભ્રસ્જ પાકે ॥ 3 ॥ ગ્રહિજ્યેતિ સમ્પ્રસારણમ્ । સસ્ય શ્ચુત્વેન શઃ । શસ્ય જશ્ત્વેન જઃ । ભૃજ્જતિ, ભૃજ્જતે ॥
ભ્રસ્જો રોપધયો રમન્યતરસ્યામ્

ભ્રસ્જો રેફસ્યોપધાયાશ્ચ સ્થાને રમાગમો વા સ્યાદાર્ધધાતુકે । મિત્વાદન્ત્યાદચઃ પરઃ । સ્થાનષષ્ઠીનિર્દેશાદ્રોપધયોર્નિવૃત્તિઃ । બભર્જ । બભર્જતુઃ । બભર્જિથ, બભર્ષ્ઠ । બભ્રજ્જ । બભ્રજ્જતુઃ । બભ્રજ્જિથ । સ્કોરિતિ સલોપઃ । વ્રશ્ચેતિ ષઃ । બભ્રષ્ઠ । બભર્જે, બભ્રજ્જે । ભર્ષ્ટા, ભ્રષ્ટા । ભર્ક્ષ્યતિ, ભ્રક્ષ્યતિ । ક્ઙિતિ રમાગમં બાધિત્વા સમ્પ્રસારણં પૂર્વવિપ્રતિષેધેન । ભૃજ્જ્યાત્ । ભૃજ્જ્યાસ્તામ્ । ભૃજ્જ્યાસુઃ । ભર્ક્ષીષ્ટ, ભ્રક્ષીષ્ટ । અભાર્ક્ષીત્, અભ્રાક્ષીત્ । અભર્ષ્ટ, અભ્રષ્ટ ॥ કૃષ વિલેખને ॥ 4 ॥ કૃષતિ કૃષતે । ચકર્ષ, ચકૃષે ॥
અનુદાત્તસ્ય ચર્દુપધસ્યાન્યતરસ્યામ્

ઉપદેશે ઽનુદાત્તો ય ઋદુપધસ્તસ્યામ્વા સ્યાજ્ઝલાદાવકિતિ । ક્રષ્ટા, કર્ષ્ટા । કૃક્ષીષ્ટ । (સ્પૃશમૃશકૃષતૃપદૃપાં ચ્લેઃ સિજ્વા વક્તવ્યઃ) । અક્રાક્ષીત્, અકાર્ક્ષીત્, અકૃક્ષત્ । અકૃષ્ટ । અકૃક્ષાતામ્ । અકૃક્ષત । ક્સપક્ષે અકૃક્ષત । અકૃક્ષાતામ્ । અકૃક્ષન્ત ॥ મિલ સંગમે ॥ 5 ॥ મિલતિ, મિલતે, મિમેલ । મેલિતા । અમેલીત્ ॥ મુચૢ મોચને ॥ 6 ॥
શે મુચાદીનામ્

મુચ્ લિપ્ વિદ્ લુપ્ સિચ્ કૃત્ ખિદ્ પિશાં નુમ્ સ્યાત્ શે પરે । મુઞ્ચતિ, મુઞ્ચતે । મોક્તા । મુચ્યાત્ । મુક્ષીષ્ટ । અમુચત્, અમુક્ત । અમુક્ષાતામ્ । લુપૢ છેદને ॥ 7 ॥ લુમ્પતિ, લુમ્પતે । લોપ્તા । અલુપત્ । અલુપ્ત । વિદૢ લાભે ॥ 8 ॥ વિન્દતિ, વિન્દતે । વિવેદ, વિવેદે । વ્યાઘ્રભૂતિમતે સેટ્ । વેદિતા । ભાષ્યમતે ઽનિટ્ । પરિવેત્તા ॥ ષિચ ક્ષરણે ॥ 9 ॥ સિઞ્ચતિ, સિઞ્ચતે ॥
લિપિસિચિહ્વશ્ચ

એભ્યશ્ચ્લેરઙ્ સ્યાત્ । અસિચત્ ॥
આત્મનેપદેષ્વન્યતરસ્યામ્

લિપિસિચિહ્વઃ પરસ્ય ચ્લેરઙ્ વા । અસિચત, અસિક્ત ॥ લિપ ઉપદેહે ॥ 10 ॥ ઉપદેહો વૃદ્ધિઃ । લિમ્પતિ, લિમ્પતે । લેપ્તા । અલિપત્, અલિપત, અલિપ્ત॥
ઇત્યુભયપદિનઃ ।
કૃતી છેદને ॥ 11 ॥ કૃન્તતિ । ચકર્ત । કર્તિતા । કર્તિષ્યતિ, કર્ત્સ્યતિ । અકર્તીત્ ॥ ખિદ પરિઘાતે ॥ 12 ॥ ખિન્દતિ । ચિખેદ । ખેત્તા ॥ પિશ અવયવે ॥ 13 ॥ પિંશતિ । પેશિતા ॥ ઓવ્રશ્ચૂ છેદને ॥ 14 ॥ વૃશ્ચતિ । વવ્રશ્ચ । વવ્રશ્ચિથ, વવ્રષ્ઠ । વ્રશ્ચિતા, વ્રષ્ટા । વ્રશ્ચિષ્યતિ, વ્રક્ષ્યતિ । વૃશ્ચ્યાત્ । અવ્રશ્ચીત્, અવ્રાક્ષીત્ ॥ વ્યચ વ્યાજીકરણે ॥ 15 ॥ વિચતિ । વિવ્યાચ । વિવિચતુઃ । વ્યચિતા । વ્યચિષ્યતિ । વિચ્યાત્ । અવ્યાચીત્, અવ્યચીત્ । વ્યચેઃ કુટાદિત્વમનસીતિ તુ નેહ પ્રવર્તતે, અનસીતિ પર્યુદાસેન કૃન્માત્રવિષયત્વાત્ ॥ ઉછિ ઉઞ્છે ॥ 16 ॥ ઉઞ્છતિ । ઽઉઞ્છઃ કણશ આદાનં કણિશાદ્યર્જનં શિલમ્ ।ઽ; ઇતિ યાદવઃ ॥ ઋચ્છ ગતીન્દ્રિયપ્રલયમૂર્તિભાવેષુ ॥ 17 ॥ ઋચ્છતિ । ઋચ્છત્યૄતામિતિ ગુણઃ । દ્વિહલ્ ગ્રહણસ્ય અનેક હલુપસક્ષણત્વાન્નુટ્ । આનર્ચ્છ । આનર્ચ્છતુઃ । ઋચ્છિતા ॥ ઉજ્ઝ ઉત્સર્ગે ॥ 18 ॥ ઉજ્ઝતિ ॥ લુભ વિમોહને ॥ 19 ॥ લુભતિ ॥
તીષસહલુભરુષરિષઃ

ઇચ્છત્યાદેઃ પરસ્ય તાદેરાર્ધધાતુકસ્યેડ્વા સ્યાત્ । લોભિતા, લોબ્ધા । લોભિષ્યતિ ॥ તૃપ તૃમ્ફ તૃપ્તૌ ॥ 20-21 ॥ તૃપતિ । તતર્પ । તર્પિતા । અતર્પીત્ । તૃમ્ફતિ । ( શે તૃમ્ફાદીનાં નુમ્ વાચ્યઃ) । આદિશબ્દઃ પ્રકારે, તેન યે ઽત્ર નકારાનુષક્તાસ્તે તૃમ્ફાદયઃ । તતૃમ્ફ । તૃફ્યાત્ ॥ મૃડ પૃડ સુખને ॥ 22-23 ॥ મૃડતિ । પૃડતિ । શુન ગતૌ ॥ 24 ॥ શુનતિ ॥ ઇષુ ઇચ્છાયામ્ ॥ 25 ॥ ઇચ્છતિ । એષિતા, એષ્ટા । એષિષ્યતિ । ઇષ્યાત્ । ઐષીત્ ॥ કુટ કૌટિલ્યે ॥ 26 ॥ ગાઙ્કુટાદીતિ ઙિત્ત્વમ્ ॥ ચુકુટિથ । ચુકોટ, ચુકુટ । કુટિતા ॥ પુટ સંશ્લેષણે ॥ 27 ॥ પુટતિ । પુટિતા । સ્ફુટ વિકસને ॥ 28 ॥ સ્પુટતિ । સ્પુટિતા ॥ સ્ફુર સ્ફુલ સંચલને ॥ 29-30 ॥ સ્ફુરતિ । સ્ફુલતિ ॥
સ્ફુરતિસ્ફુલત્યોર્નિર્નિવિભ્યઃ

ષત્વં વા સ્યાત્ । નિઃષ્ફુરતિ, નિઃસ્ફુરતિ । ણૂ સ્તવને ॥ 31 ॥ પરિણૂતગુણોદયઃ । નુવતિ । નુનાવ । નુવિતા ॥ ટુમસ્જો શુદ્ધૌ ॥ 32 ॥ મજ્જતિ । મમજ્જ । મમજ્જિથ । મસ્જિનશોરિતિ નુમ્ । ( મસ્જેરન્ત્યાત્પૂર્વો નુમ્વાચ્યઃ) । સંયેગાદિલોપઃ । મમઙ્ક્થ । મઙ્ક્તા । મઙ્ક્ષ્યતિ । અમાઙ્ક્ષીત્ । અમાઙ્ક્તામ્ । અમાઙ્ક્ષુઃ ॥ રુજો ભઙ્ગે ॥ 33 ॥ રુજતિ । રોક્તા । રોક્ષ્યતિ । અરૌક્ષીત્ ॥ ભુજો કૌટિલ્યે ॥ 34 ॥ રુજિવત્ ॥ વિશ પ્રવેશને ॥ 35 ॥ વિશતિ ॥ મૃશ આમર્શને ॥ 36 ॥ આમર્શનં સ્પર્શઃ ॥ અનુદાત્તસ્ય ચર્દુપધસ્યાન્યતરસ્યામ્ ॥ અમ્રાક્ષીત્, અમાર્ક્ષીત્, અમૃક્ષત્ ॥ ષદૢ વિશરણગત્યવસાદનેષુ ॥ 37 ॥ સીદતીત્યાદિ ॥ શદૢ શાતને ॥ 38 ॥
શદેઃ શિતઃ