લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 623-642

અનયોરાતો લોપઃ ક્ઙિતિ સાર્વધાતુકે । જહતિ । જહૌ । હાતા । હાસ્યતિ । જહાતુ, જહિતાત્, જહીતાત્ ॥
આ ચ હૌ

જહાતેર્હૈ પરે આ સ્યાચ્ચાદિદીતૌ । જહાહિ, જહિહિ, જહીહિ । અજહાત્ । અજહુઃ ॥
લોપો યિ

જહાતેરાલોપો યાદૌ સાર્વધાતુકે । જહ્યાત્ । એર્લિઙિ । હેયાત્ । અહાસીત્ । અહાસ્યત્ ॥ માઙ્ માને શબ્દે ચ ॥ 6 ॥
ભૃઞામિત્

ભૃઞ્ માઙ્ ઓહાઙ્ એષાં ત્રયાણામભ્યાસસ્ય ઇત્સ્યાત્ શ્લૌ । મિમીતે । મિમાતે । મિમતે । મમે । માતા । માસ્યતે । મિમીતામ્ । અમિમીત । મિમીત । માસીષ્ટ । અમાસ્ત । અમાસ્યત ॥ ઓહાઙ્ ગતૌ ॥ 7 ॥ જિહીતે । જિહાતે । જિહતે । જહે । હાતા । હાસ્યતે । જિહીતામ્ । અજિહીત । જિહીત । હાસીષ્ટ । અહાસ્ત । અહાસ્યત ॥ ડુ ભૃઞ્ ધારણપોષણયોઃ ॥ 8 ॥ બિભર્તિ । બિભૃતઃ । બિભ્રતિ । બિભૃતે । બિભ્રાતે । બિભ્રતે । વિભરાઞ્ચકાર, બભાર । બભર્થ । બભૃવ । બિભરાઞ્ચક્રે, બભ્રે । ભર્તાસિ, ભર્તાસે । ભરિષ્યતિ, ભરિષ્યતે । બિભર્તુ । બિભરાણિ । બિભૃતામ્ । અબિભઃ । અબિભૃતામ્ । અબિભરુઃ । અબિભૃત । બિભૃયાત્, બિભ્રીત । ભ્રિયાત્, ભૃષીષ્ટ । અભાર્ષીત્, અભૃત । અભરિષ્યત્, અભરિષ્યત ॥ ડુ દાઞ્ દાને ॥ 9 ॥ દદાતિ । દત્તઃ । દદતિ । દત્તે । દદાતે । દદતે । દદૌ, દદે । દાતાસિ, દાતાસે । દાસ્યતિ, દાસ્યતે । દદાતુ ॥
દાધા ઘ્વદાપ્

દારૂપા ધારૂપાશ્ચ ધાતવો ઘુસંજ્ઞાઃ સ્યુર્દાપ્દૈપૌ વિના । ઘ્વસોરિત્યેત્ત્વમ્ । દેહિ । દત્તમ્ । અદદાત્, અદત્ત । દદ્યાત્, દદીત । દેયાત્, દાસીષ્ટ । અદાત્ । અદાતામ્ । અદુઃ ॥
સ્થાઘ્વોરિચ્ચ

અનયોરિદન્તાદેશઃ સિચ્ચ કિત્સ્યાદાત્મનેપદે । અદિત । અદાસ્યત્, અદાસ્યત ॥ ડુ ધાઞ્ ધારણપોષણયોઃ ॥ 10 ॥ દધાતિ ॥
દધસ્તથોશ્ચ

દ્વિરુક્તસ્ય ઝષન્તસ્ય ધાઞો બશો ભષ્ સ્યાત્તયોઃ સ્ધ્વોશ્ચ પરતઃ । ધત્તઃ । દધતિ । દધાસિ । ધત્થઃ । ધત્થ । ધત્તે । દધાતે । દધતે । ધત્સે । ધદ્ધ્વે । ઘ્વસોરેદ્ધાવભ્યાસ લોપશ્ચ । ધેહિ । અદધાત્, અધત્ત । દધ્યાત્, દધીત । ધેયાત્, ધાસીષ્ટ । અધાત્, અધિત । અધાસ્યત્ । અધાસ્યત ॥ ણિજિર્ શૌચપોષણયોઃ ॥ 11 ॥ (ઇર ઇત્સંજ્ઞા વાચ્યા ) ॥
ણિજાં ત્રયાણાં ગુણઃ શ્લૌ

ણિજ્વિજ્વિષામભ્યાસસ્ય ગુણઃ સ્યાત્ શ્લૌ । નેનેક્તિ । નેનિક્તઃ । નેનિજતિ । નેનિક્તે । નિનેજ, નિનિજે । નેક્તા । નેક્ષ્યતિ, નેક્ષ્યતે । નેનેક્તુ । નેનિગ્ધિ ॥
નાભ્યસ્તસ્યાચિ પિતિ સાર્વધાતુકે

લઘૂપધગુણો ન સ્યાત્ । નેનિજાનિ । નેનિક્તામ્ । અનેનેક્ । અનેનિક્તામ્ । અનેનિજુઃ । અનેનિજમ્ । અનેનિક્ત । નેનિજ્યાત્ । નેનિજીત । નિજ્યાત્, નિક્ષીષ્ટ ॥
ઇરિતો વા

ઇરિતો ધાતોશ્ચ્લેરઙ્ વા પરસ્મૈ પદેષુ । અનિજત્, અનૈક્ષીત્, અનિક્ત । અનેક્ષ્યત્, અનેક્ષ્યત ॥
ઇતિ જુહોત્યાદયઃ ॥ 3 ॥
અથ દિવાદયઃ
દિવુ ક્રીડાવિજિગીષાવ્યવહારદ્યુતિસ્તુતિમોદમદસ્વપ્નકાન્તિગતિષુ ॥ 1 ॥
દિવાદિભ્યઃ શ્યન્

શપો ઽપવાદઃ । હલિ ચેતિ દીર્ઘઃ । દીવ્યતિ । દિદેવ । દેવિતા । દેવિષ્યતિ । દીવ્યતુ । અદીવ્યત્ । દીવ્યેત્ । દીવ્યાત્ । અદેવીત્ । અદેવિષ્યત્ ॥ એવં ષિવુ તન્તુસન્તાને ॥ 2 ॥ નૃતી ગાત્રવિક્ષેપે ॥ 3 ॥ નૃત્યતિ । નનર્ત । નર્તિતા ॥
સે ઽસિચિ કૃતચૃતચ્છૃદતૃદનૃતઃ

એભ્યઃ પરસ્ય સિજ્ભિન્નસ્ય સાદેરાર્ધધાતુકસ્યેડ્વા । નર્તિષ્યતિ, નર્ત્સ્યતિ । નૃત્યતુ । અનૃત્યત્ । નૃત્યેત્ । નૃત્યાત્ । અનર્તીત્ । અનર્તિષ્યત્, અનર્ત્સ્યત્ ॥ ત્રસી ઉદ્વેગે ॥ 4 ॥ વા ભ્રાશેતિ શ્યન્વા । ત્રસ્યતિ, ત્રસતિ । તત્રાસ ॥
વા જૄભ્રમુત્રસામ્

એષાં કિતિ લિટિ સેટિ થલિ ચ એત્વાભ્યાસલોપૌ વા । ત્રેસતુઃ, તત્રસતુઃ । ત્રેસિથ, તત્રસિથ । ત્રસિતા ॥ શો તનૂકરણે ॥ 5 ॥
ઓતઃ શ્યનિ

લોપઃ સ્યાત્ । શ્યતિ । શ્યતઃ । શ્યન્તિ । શશૌ । શશતુઃ । શાતા । શાસ્યતિ ॥
વિભાષા ઘ્રાધેટ્શાચ્છાસઃ

એભ્યસ્સિચો લુગ્વા સ્યાત્પરસ્મૈપદે પરે । અશાત્ । અશાતામ્ । અશુઃ । ઇટ્સકૌ । અશાસીત્ । અશાસિષ્ટામ્ ॥ છો છેદને ॥ 6 ॥ છ્યતિ ॥ ષો ઽન્તકર્મણિ ॥ 7 ॥ સ્યતિ । સસૌ ॥ દો ઽવખણ્ડને ॥ 8 ॥ દ્યતિ । દદૌ । દેયાત્ । અદાત્ ॥ વ્યધ તાડને ॥ 9 ॥
ગ્રહિજ્યાવયિવ્યધિવષ્ટિવિચતિવૃશ્ચતિપૃચ્છતિભૃઞ્જતીનાં ઙિતિ ચ

એષાં સમ્પ્રસારણં સ્યાત્કિતિ ઙિતિ ચ । વિધ્યતિ । વિવ્યાધ । વિવિધતુઃ । વિવિધુઃ । વિવ્યધિથ, વિવ્યદ્ધ । વ્યદ્ધા । વ્યત્સ્યતિ । વિધ્યેત્ । વિધ્યાત્ । અવ્યાત્સીત્ ॥ પુષ પુષ્ટૌ ॥ 10 ॥ પુષ્યતિ । પુપોષ । પુપોષિથ । પોષ્ટા । પોક્ષ્યતિ । પુષાદીત્યઙ્ । અપુષત્ ॥ શુષ શોષણે ॥ 11 ॥ શુષ્યતિ । શુશોષ । અશુષત્ ॥ ણશ અદર્શને ॥ 12 ॥ નશ્યતિ । નનાશ । નેશતુઃ ॥
રધાદિભ્યશ્ચ

રધ્ નશ્ તૃપ્ દૃપ્ દ્રુહ્ મુહ્ ષ્ણુહ્ ષ્ણિહ્ એભ્યો વલાદ્યાર્ધધાતુકસ્ય વેટ્ સ્યાત્ । નેશિથ ॥
મસ્જિનશોર્ઝલિ

નુમ્ સ્યાત્ । નનંષ્ઠ । નેશિવ, નેશ્વ । નેશિમ, નેશ્મ । નશિતા, નંષ્ટા । નશિષ્યતિ, નઙ્ક્ષ્યતિ । નશ્યતુ । અનશ્યત્ । નશ્યેત્ । નશ્યાત્ । અનશત્ ॥ ષૂઙ્ પ્રાણિપ્રસવે ॥ 13 ॥ સૂયતે । સુષુવે । ક્રાદિનિયમાદિટ્ । સુષુવિષે । સુષુવિવહે । સુષુવિમહે । સવિતા સોતા ॥ દૂઙ્ પરિતાપે ॥ 14 ॥ દૂયતે ॥ દીઙ્ ક્ષયે ॥ 15 ॥ દીયતે ॥
દીઙો યુડચિ ક્ઙિતિ

દીઙઃ પરસ્યાજાદેઃ ક્ઙિત આર્ધધાતુકસ્ય યુટ્ । ( વુગ્યુટાવુવઙ્યણોઃ સિદ્ધૌ વક્તવ્યૌ ) । દિદીયે ॥
મીનાતિમિનોતિદીઙાં લ્યપિ ચ

એષામાત્વં સ્યાલ્લ્યપિ ચાદશિત્યેજ્નિમિત્તે । દાતા । દાસ્યતિ । (સ્થાઘ્વોરિત્ત્વે દીઙઃ પ્રતિષેધઃ) । અદાસ્ત ॥ ડીઙ્ વિહાયસા ગતૌ ॥ 16 ॥ ડીયતે । ડિડ્યે । ડયિતા ॥ પીઙ્ પાને ॥ 17 ॥ પીયતે । પેતા । અપેષ્ટ ॥ માઙ્ માને ॥ 18 ॥ માયતે । મમે ॥ જની પ્રાદુર્ભાવે ॥ 19 ॥
જ્ઞાજનોર્જા