લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 563-582

અભ્યાસાત્પરસ્ય હન્તેર્હસ્ય કુત્વં સ્યાત્ । જઘનિથ, જઘન્થ । જઘ્નથુઃ । જઘ્ન । જઘ્નિવ । જઘ્નિમ । હન્તા । હનિષ્યતિ । હન્તુ, હતાત્ । હતામ્ । ઘ્નન્તુ ॥
હન્તેર્જઃ

હૌ પરે ॥
અસિદ્ધવદત્રાભાત્

ઇત ઉર્ધ્વમાપાદસમાપ્તેરાભીયમ્, સમાનાશ્રયે તસ્મિન્કર્તવ્યે તદસિદ્ધમ્ । ઇતિ જસ્યાસિદ્ધત્વાન્ન હેર્લુક્ । જહિ, હતાત્ । હતમ્ । હત । હનાનિ । હનાવ । હનામ । અહન્ । અહતામ્ । અઘ્નન્ । અહન્ । અહતમ્ । અહત । અહનમ્ । અહન્વ । અહન્મ । હન્યાત્ । હન્યાતામ્ । હન્યુઃ ॥
આર્ધધાતુકે

ઇત્યધિકૃત્ય ॥
હનો વધ લિઙિ

લુઙિ ચ

વધાદેશો ઽદન્તઃ । અર્ધધાતુકે ઇતિ વિષયસપ્તમી, તેન આર્ધધાતુકોપદેશે અકારાન્તત્વાદતો લોપઃ । વધ્યાત્ । વધ્યાસ્તામ્ । આદેશસ્યાનેકાચ્ત્વાદેકાચ ઇતીણ્નિષેધાભાવાદિટ્ । ઽઅતો હલાદેઃઽ; ઇતિ વૃદ્ધૌ પ્રાપ્તાયામ્ ---- .
અચઃ પરસ્મિન્ પૂર્વવિધૌ

પરનિમિત્તો ઽજાદેશઃ સ્થાનિવત્, સ્થાનિભૂતાદચઃ પૂર્વત્વેન દૃષ્ટસ્ય વિધૌ કર્તવ્યે । ઇત્યલ્લોપસ્ય સ્થાનિવત્ત્વાન્ન વૃદ્ધિઃ । અવધીત્ । અહનિષ્યત્ ॥ યુ મિશ્રાણામિશ્રણયોઃ ॥ 3 ॥
ઉતો વૃદ્ધિર્લુકિ હલિ

લુગ્વિષયે ઉતો વૃદ્ધિઃ પિતિ હલાદૌ સાર્વધાતુકે નત્વભ્યસ્તસ્ય । યૌતિ । યુતઃ । યુવન્તિ । યૌષિ । યુથઃ । યુથ । યૌમિ । યુવઃ । યુમઃ । યુયાવ । યવિતા । યવિષ્યતિ । યૌતુ, યુતાત્ । અયૌત્ । અયુતામ્ । અયુવન્ । યુયાત્ । ઇહ ઉતો વૃદ્ધિર્ન, ભાષ્યે - ઽપિચ્ચ ઙિન્ન ઙિચ્ચ પિન્નઽ; ઇતિ વ્યાખ્યાનાત્ । યુયાતામ્ । યુયુઃ । યૂયાત્ । યૂયાસ્તામ્ । યૂયાસુઃ । અયાવીત્ । અયવિષ્યત્ ॥ યા પ્રાપણે ॥ 4 ॥ યાતિ । યાતઃ । યાન્તિ । યયૌ । યાતા । યાસ્યતિ । યાતુ । અયાત્ । અયાતામ્ ॥
લઙઃ શાકટાયનસ્યૈવ

આદન્તાત્પરસ્ય લઙો ઝેર્જુસ્ વા સ્યાત્ । અયુઃ, અયાન્ । યાયાત્ । યાયાતામ્ । યાયુઃ । યાયાત્ । યાયાસ્તામ્ । યાયાસુઃ । અયાસીત્ । અયાસ્યત્ । વા ગતિગન્ધનયોઃ ॥ 5 ॥ ભા દીપ્તૌ ॥ 6 ॥ ષ્ણા શૌચે ॥ 7 ॥ શ્રા પાકે ॥ 8 ॥ દ્રા કુત્સાયાં ગતૌ ॥ 9 ॥ પ્સા ભક્ષણે ॥ 10 ॥ રા દાને ॥ 11 ॥ લા આદાને ॥ 12 ॥ દાપ્ લવને ॥ 13 ॥ પા રક્ષણે ॥ 14 ॥ ખ્યા પ્રકથને ॥ 15 ॥ અયં સાર્વધાતુકે એવ પ્રયોક્તવ્યઃ ॥ વિદ જ્ઞાને ॥ 16 ॥
વિદો લટો વા

વેત્તેર્લટઃ પરસ્મૈપદાનાં ણલાદયો વા સ્યુઃ । વેદ । વિદતુઃ । વિદુઃ । વેત્થ । વિદથુઃ । વિદ । વેદ । વિદ્વ । વિદ્મ । પક્ષે -- વેત્તિ । વિત્તઃ । વિદન્તિ ॥
ઉષવિદજાગૃભ્યો ઽન્યતરસ્યામ્

એભ્યો લિટિ આમ્વા સ્યાત્ । વિદેરન્તત્વપ્રતિજ્ઞાનાદામિ ન ગુણઃ । વિદાઞ્ચકાર, વિવેદ । વેદિતા । વેદિષ્યતિ ॥
વિદાઙ્કુર્વન્ત્વિત્યન્યતરસ્યામ્

વેત્તેર્લોટિ આમ્ ગુણાભાવો લોટો લુક્ લોડન્તકરોત્યનુપ્રયોગશ્ચ વા નિપાત્યતે પુરુષવચને ન વિવક્ષિતે ॥
તનાદિકૃઞ્ભ્ય ઉઃ

તનાદેઃ કૃઞશ્ચ ઉઃ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ । શપો ઽપવાદઃ । ગુણૌ । વિદાઙ્કરોતુ ॥
અત ઉત્સાર્વધાતુકે

ઉત્પ્રત્યયાન્તસ્ય કૃઞો ઽત ઉત્સાર્વધાતુકે ક્ઙિતિ । વિદાઙ્કુરુતાત્ । વિદાઙ્કુરુતામ્ । વિદાઙ્કુર્વન્તુ । વિદાઙ્કુરુ । વિદાઙ્કરવાણિ । અવેત્ । અવિત્તામ્ । અવિદુઃ ॥
દશ્ચ

ધાતોર્દસ્ય પદાન્તસ્ય સિપિ રુર્વા । અવેઃ, અવેત્ । વિદ્યાત્ । વિદ્યાતામ્ । વિદ્યુઃ । વિદ્યાત્ । વિદ્યાસ્તામ્ । અવેદીત્ । અવેદિષ્યત્ ॥ અસ્ ભુવિ ॥ 17 ॥ અસ્તિ ॥
શ્નસોરલ્લોપઃ

શ્નસ્યાસ્તેશ્ચાતો લોપઃ સાર્વધાતુકે ક્ઙિતિ । સ્તઃ । સન્તિ । અસિ । સ્થઃ । સ્થ । અસ્મિ । સ્વઃ । સ્મઃ ।
ઉપસર્ગપ્રાદુર્ભ્યામસ્તિર્યચ્પરઃ

ઉપસર્ગેણઃ પ્રાદુસશ્ચાસ્તેઃ સસ્ય ષો યકારે ઽચિ ચ પરે । નિષ્યાત્ । પ્રનિષન્તિ, પ્રાદુઃ ષન્તિ । યચ્પરઃ કિમ્ ? । અભિસ્તઃ ॥
અસ્તેર્ભૂઃ

આર્ધધાતુકે । બભૂવ । ભવિતા । ભવિષ્યતિ । અસ્તુ, સ્તાત્ । સ્તામ્ । સન્તુ ॥
ઘ્વસોરેદ્ધાવભ્યાસલોપશ્ચ

ઘોરસ્તેશ્ચ એત્ત્વં સ્યાદ્ધૌ પરે અભ્યાસલોપશ્ચ । એત્ત્વસ્યાસિદ્ધત્વાદ્ધેર્ધિઃ । શ્નસોરિત્યલ્લોપઃ । તાતઙ્પક્ષે એત્ત્વં ન, પરેણ તાતઙા બાધાત્ । એધિ, સ્તાત્ । સ્તમ્ । સ્ત । અસાનિ । અસાવ । અસામ । આસીત્ । આસ્તામ્ । આસન્ । સ્યાત્ । સ્યાતામ્ । સ્યુઃ । ભૂયાત્ । અભૂત્ । અભવિષ્યત્ ॥ ઇણ્ ગતૌ ॥ 18 ॥ એતિ । ઇતઃ ॥
ઇણો યણ્

અજાદૌ પ્રત્યયે પરે । યન્તિ ॥
અભ્યાસસ્યાસવર્ણે