લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 362-382

નહો હસ્ય ધઃ સ્યાજ્ઝલિ પદાન્તે ચ ॥
નહિવૃતિવૃષિવ્યધિરુચિસહિતનિષુ ક્વૌ

ક્વિબન્તેષુ પૂર્વપદસ્ય દીર્ઘઃ । ઉપાનત્ , ઉપાનદ્ । ઉપાનહૌ । ઉપાનત્સુ ॥ ક્વિન્નન્તત્વાત્ કુત્વેન ઘઃ । ઉષ્ણિક્ , ઉષ્ણિગ્ । ઉષ્ણિહૌ । ઉષ્ણિગ્ભ્યામ્ ॥ દ્યૌઃ । દિવૌ । દિવઃ । દ્યુભ્યામ્ ॥ ગીઃ । ગિરૌ । ગિરઃ ॥ એવં પૂઃ ॥ ચતસ્રઃ । ચતસૃણામ્ ॥ કા । કે । કાઃ । સર્વાવત્ ॥
યઃ સૌ

ઇદમો દસ્ય યઃ ઇયમ્ । ત્યદાદ્યત્વમ્ । પરરૂપત્વમ્ । ટાપ્ । દશ્ચેતિ મઃ । ઇમે । ઇમાઃ । ઇમામ્ । અનયા । હલિ લોપઃ । આભ્યામ્ । આભિઃ । અસ્યૈ । અસ્યાઃ । અનયોઃ । આસામ્ । અસ્યામ્ । આસુ ॥ ત્યદાદ્યત્વમ્ । ટાપ્ । સ્યા । ત્યે । ત્યાઃ ॥ એવં તદ્, એતદ્ ॥ વાક્ , વાગ્ । વાચૌ । વાગ્ભ્યામ્ । વાક્ષુ ॥ અપ્ શબ્દો નિત્યં બહુવચનાન્તઃ । અપ્તૃન્નિતિ દીર્ઘઃ । આપઃ । અપઃ ॥
અપો ભિ

અપસ્તકારો ભાદૌ પ્રત્યયે । અદ્ભિઃ । અદ્ભ્યઃ । અદ્ભ્યઃ । અપામ્ । અપ્સુ ॥ દિક્ , દિશ્ । દિશૌ । દિશઃ । દિગ્ભ્યામ્ ॥ ત્યદાદિષ્વિતિ દૃશેઃ ક્વિન્વિધાનાદન્યત્રાપિ કુત્વમ્ । દૃક્ , દૃગ્ । દૃશૌ । દૃગ્ભ્યામ્ ॥ ત્વિટ્ , ત્વિડ્ । ત્વિષૌ । ત્વિડ્ભ્યામ્ ॥ સસજુષો રુરિતિ રુત્વમ્ । સજૂઃ । સજુષૌ । સજૂર્ભ્યામ્ ॥ આશીઃ । આશિષૌ । આશીર્ભ્યામ્ ॥ અસૌ । ઉત્વમત્વે । અમૂ । અમૂઃ । અમુયા । અમૂભ્યામ્ 3 । અમૂભિઃ । અમુષ્યૈ । અમૂભ્યઃ 2 । અમુષ્યાઃ । અમુયોઃ 2 । અમૂષામ્ । અમુષ્યામ્ । અમૂષુ ॥
ઇતિ હલન્તસ્ત્રીલિઙ્ગાઃ ।
અથ હલન્તનપુંસકલિઙ્ગાઃ
સ્વમોર્લુક્ । દત્વમ્ । સ્વનડુત્ , સ્વનડુદ્ । સ્વનડુહી । ચતુરનડુહોરિત્યામ્ । સ્વનડ્વાંહિ । પુનસ્તદ્વત્ । શેષં પુંવત્ ॥ વાઃ । વારી । વારિ । વાર્ભ્યામ્ ॥ ચત્વારિ ॥ કિમ્ । કે । કાનિ ॥ ઇદમ્ । ઇમે । ઇમાનિ ॥ ( અન્વાદેશે નપુંસકે વા એનદ્વક્તવ્ય ઃ) । એનત્ । એને । એનાનિ । એનેન । એનયોઃ ॥ અહઃ । વિભાષા ઙિશ્યોઃ । અહ્ની, અહની । અહાનિ ॥
અહન્

અહન્નિત્યસ્ય રુઃ પદાન્તે । અહોભ્યામ્ ॥ દણ્ડિ । દણ્ડિની । દણ્ડીનિ । દણ્ડિના । દણ્ડિભ્યામ્ ॥ સુપથિ । ટેર્લોપઃ । સુપથી । સુપન્થાનિ ॥ ઊર્ક , ઊર્ગ । ઊર્જી । ઊન્ર્જિ । નરજાનાં સંયોગઃ । તત્ । તે । તાનિ ॥ યત્ । યે । યાનિ ॥ એતત્ । એતે । એતાનિ ॥ ગવાક્ , ગવાગ્ । ગોચી । ગવાઞ્ચિ । પુનસ્તદ્વત્ । ગોચા । ગવાગ્ભ્યામ્ ॥ શકૃત્ । શકૃતી । શકૃન્તિ ॥ દદત્ ॥
વા નપુંસકસ્ય

અભ્યસ્તાત્પરો યઃ શતા તદન્તસ્ય ક્લીબસ્ય વા નુમ્ સર્વનામસ્થાને । દદન્તિ, દદતિ ॥ તુદત્ ॥
આચ્છીનદ્યયોર્નુમ્

અવર્ણાન્તાદઙ્ગાત્પરો યઃ શતુરવયસ્તદન્તસ્ય નુમ્ વા શીનદ્યોઃ । તુદન્તી, તુદતી । તુદન્તિ ॥
શપ્શ્યનોર્નિત્યમ્

શપ્શ્યનોરાત્પરો યઃ શતુરવયવસ્તદન્તસ્ય નિત્યં નુમ્ શીનદ્યોઃ । પચન્તી । પચન્તિ । દીવ્યત્ । દીવ્યન્તી । દીવ્યન્તિ ॥ ધનુઃ । ધનુષી । સાન્તેતિ દીર્ઘઃ । નુમ્વિસર્જનીયેતિ ષઃ । ધનુષિ । ધનુષા । ધનુર્ભ્યામ્ । એવં ચક્ષુર્હવિરાદયઃ ॥ પયઃ । પયસી । પયાંસિ । પયસા । પયાભ્યામ્ ॥ સુપુમ્ । સુપુંસી । સુપુમાંસિ ॥ અદઃ । વિભક્તિકાર્યમ્ । ઉત્વમત્વે । અમૂ । અમૂનિ । શેષં પુંવત્ ॥ ,
ઇતિ હલન્તનપુંસકલિઙ્ગાઃ ।
ઇતિ ષડ્લિઙ્ગપ્રકરણમ્ ।
અથાવ્યયાનિ
સ્વરાદિનિપાતમવ્યયમ્

સ્વરાદયો નિપાતાશ્ચાવ્યયસંજ્ઞાઃ સ્યુઃ । સ્વર્ । અન્તર્ । પ્રાતર્ । પુનર્ । સનુતર્ । ઉચ્ચૈસ્ । નીચૈસ્ । શનૈસ્ । ઋધક્ । ઋતે । યુગપત્ । આરાત્ । પૃથક્ । હ્યસ્ । શ્વસ્ । દિવા । રાત્રૌ । સાયમ્ । ચિરમ્ । મનાક્ । ઈષત્ । જોષમ્ । તૂષ્ણીમ્ । બહિસ્ । અવસ્ । સમયા । નિકષા । સ્વયમ્ । વૃથા । નક્તમ્ । નઞ્ । હેતૌ । ઇદ્ધા । અદ્ધા । સામિ । વત્ । બ્રાહ્મણવત્ । ક્ષત્રિયવત્ ॥ સના । સનત્ । સનાત્ । ઉપધા । તિરસ્ । અન્તરા । અન્તરેણ । જ્યોક્ । કમ્ । ષમ્ । સહસા । વિના । નાના । સ્વસ્તિ । સ્વધા । અલમ્ । વષટ્ । શ્રૌષટ્ । વૌષટ્ । અન્યત્ । અસ્તિ । ઉપાંશુ । ક્ષમા । વિહાયસા । દોષા । મૃષા । મિથ્યા । મુધા । પુરા । મિથો । મિથસ્ । પ્રાયસ્ । મુહુસ્ । પ્રવાહુકમ્, પ્રવાહિકા । આર્યહલમ્ । અભીક્ષ્ણમ્ । સાકમ્ । સાર્ધમ્ । નમસ્ । હિરુક્ । ધિક્ । અથ । અમ્ । આમ્ । પ્રતામ્ । પ્રશાન્ । પ્રતાન્ । મા । માઙ્ । આકૃતિગણો ઽયમ્ ॥
ચ । વા । હ । અહ । એવ । એવમ્ । નૂનમ્ । શશ્વત્ । યુગપત્ । ભૂયસ્ । કૂપત્ । કુવિત્ । નેત્ । ચેત્ । ચણ્ । કચ્ચિત્ । યત્ર । નહ । હન્ત । માકિઃ । માકિમ્ । નકિઃ । નકિમ્ । માઙ્ । નઞ્ । યાવત્ । તાવત્ । ત્વે । દ્વૈ । ત્વૈ । રૈ । શ્રૌષટ્ । વૌષટ્ । સ્વાહા । સ્વધા । વષટ્ । તુમ્ । તથાહિ । ખલુ । કિલ । અથો । અથ । સુષ્ઠુ । સ્મ । આદહ । ( ઉપસર્ગવિભક્તિસ્વરપ્રતિરૂપકાશ્ચ )। અવદત્તમ્ । અહંયુઃ । અસ્તિક્ષીરા । અ । આ । ઇ । ઈ । ઉ । ઊ । એ । ઐ । ઓ । ઔ । પશુ । શુકમ્ । યથાકથાચ । પાટ્ । પ્યાટ્ । અઙ્ગ । હૈ । હે । ભોઃ । અયે । દ્ય । વિષુ । એકપદે । યુત્ । આતઃ । ચાદિરપ્યાકૃતિગણઃ ॥
તસિલાદયઃ પ્રાક્ પાશપઃ । શસ્પ્રભૃતયઃ પ્રાક્ સમાસાન્તેભ્યઃ । અમ્ । આમ્ । કૃત્વોર્થાઃ । તસિવતી । નાનાઞૌ । એતદન્તમપ્યવ્યયમ્ ॥
કૃન્મેજન્તઃ

કૃદ્યો માન્ત એજન્તશ્ચ તદન્તમવ્યયં સ્યાત્ । સ્મારં સ્મારમ્ । જીવસે । પિબધ્યૈ ॥
ક્ત્વાતોસુન્કસુનઃ

એતદન્તમવ્યયમ્ । કૃત્વા । ઉદેતોઃ । વિસૃપઃ ॥
અવ્યયીભાવશ્ચ

અધિહરિ ॥
અવ્યયાદાપ્સુપઃ

અવ્યયાદ્વિહિતસ્યાપઃ સુપશ્ચ લુક્ । તત્ર શાલાયામ્ ॥
સદૃશં ત્રિષુ લિઙ્ગેષુ સર્વાસુ ચ વિભક્તિષુ । વચનેષુ ચ સર્વેષુ યન્ન વ્યેતિ તદવ્યયમ્ ॥
વષ્ટિ ભાગુરિરલ્લોપમવાપ્યોરુપસર્ગયોઃ । આપં ચૈવ હલન્તાનાં યથા વાચા નિશા દિશા ॥
વગાહઃ, અવગાહઃ । પિધાનમ્, અપિધાનમ્ ॥
ઇત્યવ્યયાનિ ॥
અથ તિઙન્તે ભ્વાદયઃ
લટ્, લિટ્, લુટ્, ઌટ્, લેટ્, લોટ્, લઙ્, લિઙ્, લુઙ્, ઌઙ્ । એષુ પઞ્ચમો લકારશ્છન્દોમાત્રગોચરઃ ॥
લઃ કર્મણિ ચ ભાવે ચાકર્મકેભ્યઃ

લકારાઃ સકર્મકેભ્યઃ કર્મણિ કર્તરિ ચ સ્યુરકર્મકેભ્યો ભાવે કર્તરિ ચ ॥
વર્તમાને લટ્

વર્તમાન ક્રિયા વૃત્તેર્ધાતોર્લટ્ સ્યાત્ । અટાવિતૌ । ઉચ્ચારણ સામર્થ્યાલ્લસ્ય નેત્વમ્ । ભૂ સત્તાયામ્ ॥ 1 ॥ કર્તૃ વિવક્ષાયાં ભૂ લ્ ઇતિ સ્થિતે --- .
તિપ્તસ્ઝિસિપ્થસ્થમિબ્વસ્મસ્તાતાઞ્ઝથાસાથામ્ધ્વમિડ્વહિમહિઙ્

એતે ઽષ્ટાદશ લાદેશાઃ સ્યુઃ ॥
લઃ પરસ્મૈપદમ્

લાદેશાઃ પરસ્મૈપદ સંજ્ઞાઃ સ્યુઃ ॥
તઙાનાવાત્મનેપદમ્

તઙ્ પ્રત્યાહારઃ શાનચ્કાનચૌ ચૈતત્સંજ્ઞાઃ સ્યુઃ । પૂર્વ સંજ્ઞાપવાદઃ ॥
અનુદાત્તઙિત આત્મનેપદમ્

અનુદાત્તેતો ઙિતશ્ચ ધાતોરાત્મનેપદં સ્યાત્ ॥
સ્વરિતઞિતઃ કર્ત્રભિપ્રાયે ક્રિયાફલે

સ્વરિતેતો ઞિતશ્ચ ધાતોરાત્મનેપદં સ્યાત્કર્તૃગામિનિ ક્રિયાફલે ॥
શેષાત્કર્તરિ પરસ્મૈપદમ્