લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 342-361

તથા । સધ્ર્યઙ્ ॥ ,
તિરસસ્તિર્યલોપે

અલુપ્તાકારે ઽઞ્ચતૌ વપ્રત્યયાન્તે તિરસસ્તિર્યાદેશઃ । તિર્યઙ્ । તિર્યઞ્ચૌ । તિરશ્ચઃ । તિર્યગ્ભ્યામ્ ॥ ,
નાઞ્ચેઃ પૂજાયામ્

પૂજાર્થસ્યાઞ્ચતેરુપધાયા નસ્ય લોપો ન । પ્રાઙ્ । પ્રાઞ્ચૌ । નલોપાભાવાદલોપો ન । પ્રાઞ્ચઃ । પ્રાઙ્ભ્યામ્ । પ્રાઙ્ક્ષુ ॥ એવં પૂજાર્થે પ્રત્યઙ્ઙાદયઃ ॥ ક્રુઙ્ । ક્રુઞ્ચૌ । ક્રુઙ્ભ્યામ્ ॥ પયોમુક્, પયોમુગ્ । પયોમુચૌ । પયોમુગ્ભ્યામ્ ॥ ઉગિત્ત્વાન્નુમિ - ,
સાન્તમહતઃ સંયોગસ્ય

સાન્તસંયોગસ્ય મહતશ્ચ યો નકારસ્તસ્યોપધાયા દીર્ઘો ઽસમ્બુદ્ધૌ સર્વનામસ્થાને । મહાન્ । મહાન્તૌ । મહાન્તઃ । હે મહન્ । મહદ્ભ્યામ્ ॥ ,
અત્વસન્તસ્ય ચાધાતોઃ

અત્વન્તસ્યોપધાયા દીર્ઘો ધાતુભિન્નાસન્તસ્ય ચાસમ્બુદ્ધૌ સૌ પરે । ઉગિત્તવાન્નુમ્ । ધીમાન્ । ધીમન્તૌ । ધીમન્તઃ । હે ધીમન્ શસાદૌ મહદ્વત્ ॥ ભાતેર્ડવતુઃ । ડિત્ત્વસામર્થ્યાદભસ્યાપિ ટેર્લોપઃ । ભવાન્ । ભવાન્તૌ । ભવન્તઃ । શત્રન્તસ્ય ભવન્ ॥ ,
ઉભે અભ્યસ્તમ્

ષાષ્ઠદ્વિત્વપ્રકરણે યે દ્વે વિહિતે તે ઉભે સમુદિતે અભ્યસ્તસંજ્ઞે સ્તઃ ॥ ,
નાભ્યસ્તાચ્છતુઃ

અભ્યસ્તાત્પરસ્ય શતુર્નુમ્ ન । દદત્ , દદદ્ । દદતૌ । દદતઃ ॥ ,
જક્ષિત્યાદયઃ ષટ્

ષડ્ધાતવો ઽન્યે જક્ષિતિશ્ચ સપ્તમ એતે અભ્યસ્તસંજ્ઞાઃ સ્યુઃ । જક્ષત્ , જક્ષદ્ । જક્ષતૌ । જક્ષતઃ ॥ એવં જાગ્રત્ । દરિદ્રત્ । શાસત્ । ચકાસત્ ॥ ગુપ્, ગુબ્ । ગુપૌ । ગુપઃ । ગુબ્ભ્યામ્ ॥ ,
ત્યદાદિષુ દૃશો ઽનાલોચને કઞ્ચ

ત્યદાદિષૂપપદેષ્વજ્ઞાનાર્થાદ્દૃશેઃ કઞ્ સ્યાત્ । ચાત્ ક્વિન્ ॥ ,
આ સર્વનામ્નઃ

સર્વનામ્ન આકારો ઽન્તાદેશઃ સ્યાદ્દૃગ્દૃશવતુષુ । તાદૃક્ , તાદૃગ્ । તાદૃશૌ । તાદૃશઃ । તાદૃગ્ભ્યામ્ ॥ વ્રશ્ચેતિ ષઃ । જશ્ત્વચર્ત્વે । વિટ્ , વિડ્ । વિશૌ । વિશઃ । વિડ્ભ્યામ્ ॥ ,
નશેર્વા

નશેઃ કવર્ગો ઽન્તાદેશો વા પદાન્તે । નક્ , નગ્; નટ્, નડ્ । નશૌ । નશઃ । નગ્ભ્યામ્, નડ્ભ્યામ્ ॥ ,
સ્પૃશો ઽનુદકે ક્વિન્

અનુદકે સુપ્યુપપદે સ્પૃશેઃ ક્વિન્ । ઘૃતસ્પૃક્ , ઘૃતસ્પૃગ્ । ઘૃતસ્પૃશૌ । ઘૃતસ્પૃશઃ ॥ દધૃક્ , દધૃગ્ । દધૃષૌ । દધૃગ્ભ્યામ્ ॥ રત્નમુષૌ । રત્નમુડ્ભ્યામ્ ॥ ષટ્ , ષડ્ । ષડ્ભિઃ । ષઙ્ભ્યઃ । ષણ્ણામ્ । ષટ્સુ ॥ રુત્વં પ્રતિ ષત્વસ્યાસિદ્ધત્વસસજુષો રુરિતિ રુત્વર્મ્ ॥ ,
વોરુપધાયા દીર્ઘ ઇકઃ

રેફવાન્તયોર્ધાત્વોરુપધાયા ઇકો દીર્ઘઃ પદાન્તે । પિપઠીઃ । પિપઠિષૌ । પિપઠીર્ભ્યામ્ ॥ ,
નુમ્વિસર્જનીયશર્વ્યવાયે ઽપિ

એતૈઃ પ્રત્યેકં વ્યવધાને ઽપિ ઇણ્કુભ્યાં પરસ્ય સસ્ય મૂર્ધન્યાદેશઃ । ષ્ટુત્વેન પૂર્વસ્ય ષઃ । પિપઠીષ્ષુ, પિપઠીઃષુ ॥ ચિકીઃ । ચિકીર્ષૌ । ચિકીર્ભ્યામ્ । ચિકીર્ષુ ॥ વિદ્વાન્ । વિદ્વાંસૌ । હે વિદ્વન્ ॥ ,
વસોઃ સમ્પ્રસારણમ્

વસ્વન્તસ્ય ભસ્ય સમ્પ્રસારણં સ્યાત્ । વિદુષઃ । વસુસ્રંસ્વિતિ દઃ । વિદ્વદ્ભ્યામ્ ॥
પુંસો ઽસુઙ્

સર્વનામસ્થાને વિવક્ષિતે પુંસો ઽસુઙ્ સ્યાત્ । પુમાન્ । હે પુમન્ । પુમાંસૌ । પુંસઃ । પુમ્ભ્યામ્ । પુંસુ ॥ ઋદુશનેત્યનઙ્ । ઉશના । ઉશનસૌ । (અસ્ય સંબુદ્ધૌ વાનઙ્, નલોપશ્ચ વા વાચ્ય ઃ) । હે ઉશન, હેઉશનન્, હેઉશનઃ । હે ઉશનસૌ । ઉશનોભ્યામ્ । ઉશનસ્સુ ॥ અનેહા । અનેહસૌ । હે અનેહઃ ॥ વેધાઃ । વેધસૌ । હે વેધઃ । વેધોભ્યામ્ ॥
અદસ ઔ સુલોપશ્ચ

અદસ ઔકારો ઽન્તાદેશઃ સ્યાત્સૌ પરે સુલોપશ્ચ । તદોરિતિ સઃ । અસૌ । ત્યદાદ્યત્વમ્ । વૃદ્ધિઃ ॥
અદસો ઽસેર્દાદુ દો મઃ

અદસો ઽસાન્તસ્ય દાત્પરસ્ય ઉદૂતૌ સ્તો દસ્ય મશ્ચ । આન્તરતમ્યાદ્ધ્સ્વસ્ય ઉઃ, દીર્ઘસ્ય ઊઃ । અમૂ । જસઃ શી । ગુણઃ ॥
એત ઈદ્બહુવચને

અદસો દાત્પરસ્યૈત ઈદ્દસ્ય ચ મો બહ્વર્થોક્તૌ । અમી । પૂર્વત્રાસિદ્ધમિતિ વિભક્તિકાર્યં પ્રાક્ પશ્ચાદુત્વમત્વે । અમુમ્ । અમૂ । અમૂન્ । મુત્વે કૃતે ઘિસંજ્ઞાયાં નાભાવઃ ॥
ન મુ ને

નાભાવે કર્તવ્યે કૃતે ચ મુભાવો નાસિદ્ધઃ । અમુના । અમૂભ્યામ્ 3 । અમીભિઃ । અમુષ્મૈ । અમીભ્યઃ 2 । અમુષ્માત્ । અમુષ્ય । અમુયોઃ 2 । અમીષામ્ । અમુષ્મિન્ । અમીષુ ॥
ઇતિ હલન્ત પુંલ્લિઙ્ગાઃ ॥
અથ હલન્તસ્ત્રીલિઙ્ગાઃ
નહો ધઃ