લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 142-161

યઞાદૌ સુપિ અતો ઽઙ્ગસ્ય દીર્ઘઃ । રામાભ્યામ્ ॥
અતો ભિસ ઐસ્

અનેકાલ્શિત્સર્વસ્ય । રામૈર્ઃ ॥
ઙેયઃ

અતો ઽઙ્ગાત્પરસ્ય ઙેયદિશઃ ॥
સ્થાનિવદાદેશો ઽનલ્વિધૌ

આદેશઃ સ્થાનિવત્સ્યાન્ન તુ સ્થાન્યલાશ્રયવિધૌ । ઇતિ સ્થાનિવત્ત્વાત્ સુપિ ચેતિ દીર્ઘઃ । રામાય । રામાભ્યામ્ ॥
બહુવચને ઝલ્યેત્

ઝલાદૌ બહુવચને સુપ્યતો ઽઙ્ગસ્યૈકારઃ । રામેભ્યઃ । સુપિ કિમ્ ? પચધ્વમ્ ॥
વાવસાને

અવસાને ઝલાં ચરો વા । રામાત્, રામાદ્ । રામાભ્યામ્ । રામેભ્યઃ । રામસ્ય ॥
ઓસિ ચ

અતો ઽઙ્ગસ્યૈકારઃ । રામયોઃ ॥
હ્રસ્વનદ્યાપો નુટ્

હ્રસ્વાન્તાન્નદ્યન્તાદાબન્તાચ્ચાઙ્ગાત્પરસ્યામો નુડાગમઃ ॥
નામિ

અજન્તાઙ્ગસ્ય દીર્ઘઃ । રામાણામ્ । રામે । રામયોઃ । સુપિ - એત્ત્વે કૃતે ॥
આદેશપ્રત્યયયોઃ

ઇણ્કુભ્યાં પરસ્યાપદાન્તસ્યાદેશસ્ય પ્રત્યયાવયવસ્ય યઃ સસ્તસ્ય મૂર્ધન્યાદેશઃ । ઈષદ્વિવૃતસ્ય સસ્ય તાદૃશ એવ ષઃ । રામેષુ । એવં કૃષ્ણાદયો ઽપ્યદન્તાઃ ॥
સર્વાદીનિ સર્વનામાનિ

સર્વ વિશ્વ ઉભ ઉભય ડતર ડતમ અન્ય અન્યતર ઇતર ત્વત્ ત્વ નેમ સમ સિમ । પૂર્વપરાવરદક્ષિણોત્તરાપરાધરાણિ વ્યવસ્થાયામસંજ્ઞાયામ્ । સ્વમજ્ઞાતિધનાખ્યાયામ્ । અન્તરં બહિર્યોગોપસંવ્યાનયોઃ । ત્યદ્ તદ્ યદ્ એતદ્ ઇદમ્ અદસ્ એક દ્વિ યુષ્મદ્ અસ્મદ્ ભવતુ કિમ્ ॥
જસઃ શી

અદન્તાત્સર્વનામ્નો જસઃ શી સ્યાત્ । અનેકાલ્ત્વાત્સર્વાદેશઃ । સર્વે ॥
સર્વનામ્નઃ સ્મૈ

અતઃ સર્વનામ્નો ડેઃ સ્મૈ । સર્વસ્મૈ ॥
ઙસિઙ્યોઃ સ્માત્સ્મિનૌ

અતઃ સર્વનામ્ન એતયોરેતૌ સ્તઃ । સર્વસ્માત્ ॥
આમિ સર્વનામ્નઃ સુટ્

અવર્ણાન્તાત્પરસ્ય સર્વનામ્નો વિહિતસ્યામઃ સુડાગમઃ । એત્વષત્વે । સર્વેષામ્ । સર્વસ્મિન્ । શેષં રામવત્ । એવં વિશ્વાદયો ઽપ્યદન્તાઃ ॥ ઉભ શબ્દો નિત્યં દ્વિવચનાન્તઃ । ઉભૌ 2 । ઉભાભ્યામ્ 3 । ઉભયોઃ 2 । તસ્યેહ પાઠો ઽકજર્થઃ । ઉભય શબ્દસ્ય દ્વિવચનં નાસ્તિ । ઉભયઃ । ઉભયે । ઉભયમ્ । ઉભયાન્ । ઉભયેન । ઉભયૈઃ । ઉભયસ્મૈ । ઉભયેભ્યઃ । ઉભયસ્માત્ । ઉભયેભ્યઃ । ઉભયસ્ય । ઉભયેષામ્ । ઉભયસ્મિન્ । ઉભયેષુ ॥ ડતરડતમૌ પ્રત્યયૌ, પ્રત્યયગ્રહણે તદન્તગ્રહણમિતિ તદન્તા ગ્રાહ્યાઃ ॥ નેમ ઇત્યર્ધે ॥ સમઃ સર્વપર્યાય સ્તુલ્યપર્યાયસ્તુ ન, યથાસંખ્યમનુદેશઃ સમાનામિતિ જ્ઞાપકાત્ ॥
પૂર્વપરાવરદક્ષિણોત્તરાપરાધરાણિ વ્યવસ્થાયામસંજ્ઞાયામ્

એતેષાં વ્યવસ્થાયામસંજ્ઞાયાં ચ સર્વનામસંજ્ઞા ગણસૂત્રાત્સર્વત્ર યા પ્રાપ્તા સા જસિ વા સ્યાત્ । પૂર્વે, પૂર્વાઃ । અસંજ્ઞાયાં કિમ્ ? ઉત્તરાઃ કુરવઃ । સ્વાભિધેયાપેક્ષાવધિનિયમો વ્યવસ્થા । વ્યવસ્થાયાં કિમ્ ? દક્ષિણા ગાથકાઃ, કુશલા ઇત્યર્થઃ ॥
સ્વમજ્ઞાતિધનાખ્યાયામ્

જ્ઞાતિધનાન્યવાચિનઃ સ્વશબ્દસ્ય પ્રાપ્તા સંજ્ઞા જસિ વા । સ્વે, સ્વાઃ; આત્મીયાઃ, આત્માન ઇતિ વા । જ્ઞાતિધનવાચિનસ્તુ, સ્વાઃ; જ્ઞાતયોર્ઽથા વા ॥
અન્તરં બહિર્યોગોપસંવ્યાનયોઃ

બાહ્યે પરિધાનીયે ચાર્થે ઽન્તરશબ્દસ્ય પ્રાપ્તા સંજ્ઞા જસિ વા । અન્તરે, અન્તરા વા ગૃહાઃ; બાહ્યા ઇત્યર્થઃ । અન્તરે, અન્તરા વા શાટકાઃ; પરિધાનીયા ઇત્યર્થઃ ॥
પૂર્વાદિભ્યો નવભ્યો વા

એભ્યો ઙસિઙ્યોઃ સ્માત્સ્મિનૌ વા સ્તઃ । પૂર્વસ્માત્, પૂર્વાત્ । પૂર્વસ્મિન્, પૂર્વે । એવં પરાદીનામ્ । શેષં સર્વવત્ ॥
પ્રથમચરમતયાલ્પાર્દ્ધકતિપયનેમાશ્ચ

એતે જસિ ઉક્તસંજ્ઞા વા સ્યુઃ । પ્રથમે, પ્રથમાઃ ॥ તયઃ પ્રત્યયઃ । દ્વિતયે, દ્વિતયાઃ । શેષં રામવત્ ॥ નેમે, નેમાઃ । શેષં સર્વવત્ ॥ ( તીયસ્ય ઙિત્સુ વા ) । દ્વિતીયસ્મૈ, દ્વિતીયાયેત્યાદિ । એવં તૃતીયઃ ॥ નિર્જરઃ ॥
જરાયા જરસન્યતરસ્યામ્