કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.7

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટસાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
સૃષ્ટિં ચિન્તયતસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા ।
અબુદ્ધિપૂર્વકઃ સર્ગઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્ત્રશ્ચાન્ધસંજ્ઞિતઃ ।
અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ

પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતઃ સો ઽભિમાનિનઃ ।
સંવૃતસ્તમસા ચૈવ બીજકમ્ભુવનાવૃતઃ

વર્હિરન્તશ્ચાપ્રકાશઃ સ્તબ્ધો નિઃ સંજ્ઞ એવ ચ ।
મુક્યા નગા ઇતિ પ્રોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

તં દૃષ્ટ્વાસાધકં સર્ગમમન્યદપરં પ્રભુઃ ।
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગસ્તિર્યક્સ્ત્રોતો ઽભ્યવર્તત

યસ્માત્ તિર્યક્ પ્રવૃત્તઃ સ તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતા ઉત્પથગ્રાહિણો દ્વિજાઃ

તમપ્યસાધકં જ્ઞાત્વા સર્ગમન્યં સસર્જ હ ।
ઊર્ધ્વસ્ત્રોત ઇતિ પ્રોક્તો દેવસર્ગસ્તુ સાત્ત્વિકઃ

તે સુખપ્રતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ નાવૃતાઃ ।
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ સ્વભાવાદ્ દેવસંજ્ઞિતાઃ

તતો ઽબિધાયાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા ।
પ્રાદુરાસીત્ તદાવ્યક્તાદર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ સાધકઃ

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિક્તા રજોધિકાઃ ।
દુઃ ખોત્કટાઃ સત્ત્વયુતા મનુષ્યાઃ પરિકીર્તિતા

તં દૃષ્ટ્વા ચાપરં સર્ગમમન્યદ્ ભગવાનજઃ ।
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં સર્ગો ભૂતાદિકો ઽભવત્

તે ઽપરિગ્રાહિણઃ સર્વે સંવિભાગરતાઃ પુનઃ ।
ખાદનાશ્ચાપ્યશીલાશ્ચ ભૂતાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
ઇત્યેતે પઞ્ચ કથિતાઃ સર્ગા વૈ દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણસ્તુ સઃ ।
તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગો હિ સ સ્મૃતઃ

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો ઽબુદ્ધિપૂર્વકઃ

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ ।
તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોન્યઃ સ પઞ્ચમઃ

તથોર્ધ્વસ્ત્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
તતોર્ઽવાક્સ્ત્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ

અષ્ટમો ભૌતિકઃ સર્ગો ભૂતાદીનાં પ્રકીર્તિતઃ ।
નવમશ્ચૈવ કૌમારઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાસ્ત્વિમે

પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ પૂર્વે સર્ગાસ્તે ઽબુદ્ધિપૂર્વકાઃ ।
બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્તન્તે મુખ્યાદ્યા મુનિપુઙ્ગવાઃ

અગ્રે સસર્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્ ।
સનકં સનાતનં ચૈવ તથૈવ ચ સનન્દનમ્ ।
ઋભું સનાત્કુમારં ચ પૂર્વમેવ પ્રજાપતિઃ

પઞ્ચૈતે યોગિનો વિપ્રાઃ પરં વૈરાગ્યમાસ્થિતાઃ ।
ઈશ્વરાસક્તમનસો ન સૃષ્ટૌ દધિરે મતિમ્

તેષ્વેવં નિરપેક્ષેષુ લોકસૃષ્ટૌ પ્રજાપતિઃ ।
મુમોહ માયયા સદ્યો માયિનઃ પરમેષ્ઠિનઃ

તં બોધયામાસ સુતં જગન્માયો મહામુનિઃ ।
નારાયણો મહાયોગી યોગિચિત્તાનુરઞ્જનઃ

બોધિતસ્તેન વિશ્વાત્મા તતાપ પરમં તપઃ ।
સ તપ્યમાનો ભગવાન્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિપદ્યત

તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુખાત્ ક્રોધો વ્યજાયત ।
ક્રોધાવિષ્ટસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુ બિન્દવઃ

ભ્રુકુટીકુટિલાત્ તસ્ય લલાટાત્ પરમેશ્વરઃ ।
સમુત્પન્નો મહાદેવઃ શરણ્યો નીલલોહિતઃ

સ એવ ભગવાનીશસ્તેજોરાશિઃ સનાતનઃ ।
યં પ્રપશ્યન્તિ વિદ્વાંસઃ સ્વાત્મસ્થં પરમેશ્વરમ્

ઓઙ્કારં સમનુસ્મૃત્ય પ્રણમ્ય ચ કૃતાઞ્જલિઃ ।
તામ ભગવાન્ બ્રહ્મા સૃજેમા વિવિધાઃ પ્રજાઃ

નિશમ્ય ભગવાન્ વાક્યં શઙ્કરો ધર્મવાહનઃ ।
સ્વાત્મના સદ્શાન્ રુદ્રાન્ સસર્જ મનસા શિવઃ ।
કપર્દિનો નિરાતઙ્કાંસ્ત્રિનેત્રાન્ નીલલોહિતાન્

તં પ્રાહ ભગવાન્ બ્રહ્મા જન્મમૃત્યુયુતાઃ પ્રજાઃ ।
સૃજેતિ સો ઽબ્રવીદીશો નાહં મૃત્યુજરાન્વિતાઃ ।
પ્રજાઃ સ્ત્રક્ષ્યે જગન્નાથ સૃજ ત્વમશુભાઃ પ્રજાઃ

નિવાર્ય ચ તદા રુદ્રં સસર્જ કમલોદ્ભવઃ ।
સ્થાનાભિમાનિનઃ સર્વાન્ ગદતસ્તાન્ નિબોધત

અપો ઽગ્નિરન્તરિક્ષં ચ દ્યૌર્વાયુઃ પૃથિવી તથા ।
નદ્યઃ સમુદ્રાઃ શૈલાશ્ચ વૃક્ષા વીરુધ એવ ચ

લવાઃ કાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહૂર્તા દિવસાઃ ક્ષપાઃ ।
અર્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ અયનાબ્દયુગાદયઃ

સ્થાનાબિમાનિનઃ સૃષ્ટ્વા સાધકાનસૃજત્ પુનઃ ।
મરીચિભૃગ્વઙ્ગિરસં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ ધર્મં સંકલ્પમેવ ચ

પ્રાણાદ્ બ્રહ્માસૃજદ્ દક્ષં ચક્ષુષશ્ચ મરીચિનમ્ ।
શિરસો ઽઙ્ગિરસં દેવો હૃદયાદ્ ભૃગુમેવ ચ

શ્રોત્રાભ્યામત્રિનામાનં ધર્મં ચ વ્યવસાયતઃ ।
સંકલ્પં ચૈવ સંકલ્પાત્ સર્વલોકપિતામહઃ

પુલસ્ત્યં ચ તથોદાનાદ્ વ્યનાચ્ચ પુલહં મુનિમ્ ।
અપાનાત્ ક્રતુમવ્યગ્રં સમાનાચ્ચ વસિષ્ઠકમ્

ઇત્યેતે બ્રહ્મણા સૃષ્ટાઃ સાધકા ગૃહમેધિનઃ ।
આસ્થાય માનવં રૂપં ધર્મસ્તૈઃ સંપ્રવર્તિતઃ

તતો દેવાસુરપિતૃન્ મનુષ્યાંશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
સિસૃક્ષુરમ્ભાંસ્યેતાનિ સ્વમાત્માનમયૂયુજત્

યુક્તાત્મનસ્તમોમાત્રા ઉદ્રિક્તાભૂત્ પ્રજાપતેઃ ।
તતો ઽસ્ય જઘનાત્ પૂર્વમસુરા જજ્ઞિરે સુતાઃ

ઉત્સસર્જાસુરાન્ સૃષ્ટ્વા તાં તનું પુરુષોત્તમઃ ।
સા ચોત્સૃષ્ટા તનુસ્તેન સદ્યો રાત્રિરજાયત ।
સા તમોબહુલા યસ્માત્ પ્રજાસ્તસ્યાંસ્વપન્ત્યતઃ

સત્ત્વમાત્રત્મિકાં દેવસ્તનુમન્યામગૃહ્ણત ।
તતો ઽસ્ય મુખતો દેવા દીવ્યતઃ સંપ્રજજ્ઞિરે

ત્યક્તા સાપિ તનુસ્તેન સત્ત્વપ્રાયમભૂદ્ દિનમ્ ।
તસ્માદહો ધર્મયુક્તા દેવતાઃ સમુપાસતે

સત્ત્વમાત્રાત્મિકામેવ તતો ઽન્યાં જગૃહે તનુમ્ ।
પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય પિતરઃ સંપ્રજજ્ઞિરે

ઉત્સસર્જ પિતૃન્ સૃષ્ટ્વા તતસ્તામપિ વિશ્વસૃક્ ।
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સન્ધ્યા વ્યજાયત

તસ્માદહર્દેવતાનાં રાત્રિઃ સ્યાદ્ દેવવિદ્વિષામ્ ।
તયોર્મધ્યે પિતૄણાં તુ મૂર્તિઃ સન્ધ્યા ગરીયસી

તસ્માદ્ દેવાસુરાઃ સર્વે મનવો માનવાસ્તથા ।
ઉપાસતે તદા યુક્તા રાત્ર્યહ્નોર્મધ્યમાં તનુમ્

રજોમાત્રાત્મિકાં બ્રહ્મા તનુમન્યામગૃહ્ણત ।
તતો ઽસ્ય જજ્ઞિરે પુત્રા મનુષ્યા રજસાવૃતાઃ

તામપ્યાશુ સ તત્યાજ તનું સદ્યઃ પ્રજાપતિઃ ।
જ્યોત્સ્ત્રા સા ચાભવદ્વિપ્રાઃ પ્રાક્સન્ધ્યા યાબિધીયતે

તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મા સંપ્રાપ્ય દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ।
મૂર્તિ તમોરજઃ પ્રાયાં પુનરેવાભ્યયૂયુજત્

અન્ધકારે ક્ષુધાવિષ્ટા રાક્ષસાસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ।
પુત્રાસ્તમોરજઃ પ્રાયા બલિનસ્તે નિશાચરાઃ

સર્પા યક્ષાસ્તથા બૂતા ગન્ધર્વાઃ સંપ્રજજ્ઞિરે ।
રજસ્તમોભ્યામાવિષ્ટાંસ્તતો ઽન્યાનસૃજત્ પ્રભુઃ

વયાંસિ વયસઃ સૃષ્ટ્વા અવયો વક્ષસો ઽસૃજત્ ।
મુખતો ઽજાન્ સસર્જાન્યાન્ ઉદરાદ્ગાશ્ચનિર્મમે

પદ્ભ્યાઞ્ચાશ્વાન્ સમાતઙ્ગાન્ રાસભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્ ।
ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ ન્યઙ્કૂનન્યાંશ્વ જાતયઃ ।
ઔપધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

ગાયત્રં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સામ રથન્તરમ્ ।
અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્

યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દઃ સ્તોમં પઞ્ચદશં તથા ।
બૃહત્સામ તથોક્થં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્

સામાનિ જાગતં છન્દસ્તોમં સપ્તદશં તથા ।
વૈરૂપમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્

એકવિશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ ।
અનુષ્ટુભં સવૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ।
બ્રહ્મણો હિ પ્રજાસર્ગં સૃજતસ્તુ પ્રજાપતેઃ

સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં સર્ગં દેવર્ષિપિતૃમાનુષમ્ ।
તતો ઽસૃજચ્ચ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

યક્ષાન્ પિશાચાન્ ગન્ધર્વાંસ્તથૈવાપ્સરસઃ શુભાઃ ।
નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પુશુમૃગોરગાન્ ।
અવ્યયં ચ વ્યયં ચૈવ દ્વયં સ્થાવરજઙ્ગમમ્

તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટૌ પ્રતિપેદિરે ।
તાન્યેવ તે પ્રપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

હિંસ્ત્રાહિંસ્ત્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્ તત્ તસ્ય રોચતે

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્તિષુ ।
વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વિદધાત્ સ્વયમ્

નામરૂપં ચ ભૂતાનાં કૃત્યાનાં ચ પ્રપઞ્ચનમ્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃ

આર્ષાણિ ચૈવ નામાનિ યાશ્ચ વેદેષુ દૃષ્ટયઃ ।
શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાત્યજઃ

યથર્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે ।
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ