કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.8

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
એવં ભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
યદા ચાસ્ય પ્રજાઃ સૃષ્ટા ન વ્યવર્ધન્ત ધીમતઃ

તમોમાત્રાવૃતો બ્રહ્મા તદાશોચત દુઃ ખિતઃ ।
તતઃ સ વિદધે બુદ્ધિમર્થનિશ્ચયગામિનીમ્

અથાત્મનિ સમદ્રાક્ષીત્ તમોમાત્રાં નિયામિકામ્ ।
રજઃ સત્ત્વં ચ સંવૃત્ય વર્તમાનાં સ્વધર્મતઃ

તમસ્તદ્ વ્યનુદત્ પશ્ચાત્ રજઃ સત્ત્વેન સંયુતઃ ।
તત્ તમઃ પ્રતિનુન્નં વૈ મિથુનં સમજાયત

અધર્માચરણો વિપ્રા હિંસા ચાશુભલક્ષણા ।
સ્વાં તનું સ તતો બ્રહ્મા તામપોહત ભાસ્વરામ્

દ્વિધાકરોત્ પુનર્દેહમર્ધેન પુરુષો ઽભવત્ ।
અર્ધેન નારી પુરુષો વિરાજમસૃજત્ પ્રભુઃ

નારીં ચ શતરૂપાખ્યાં યોગિનીં સસૃજે શુભામ્ ।
સા દિવં પૃથિવીં ચૈવ મહમ્ના વ્યાપ્ય સંસ્થિતા

યોગૈશ્વર્યબલોપેતા જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુતા ।
યો ઽભવત્ પુરુષાત્ પુત્રો વિરાડવ્યક્તજન્મનઃ

સ્વાયંભુવો મનુર્દેવઃ સો ઽભવત્ પુરુષો મુનિઃ ।
સા દેવી શતરૂપાખ્યા તપઃ કૃત્વા સુદુશ્ચરમ્

ભર્તારં બ્રહ્મણઃ પુત્રં મનુમેવાનુપદ્યત ।
તસ્માચ્ચ શતરૂપા સા પુત્રદ્વયમસૂયત

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ કન્યાદ્વયમનુત્તમમ્ ।
તયોઃ પ્રસૂતિં દક્ષાય મનુઃ કન્યાં દદૌ પુનઃ

પ્રજાપતિરથાકૂતિં માનસો જગૃહે રુચિઃ ।
આકૂત્યાં મિથુનં જજ્ઞે માનસસ્ય રુચેઃ શુભમ્ ।
યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ચૈવ યાભ્યાં સંવર્ધિતં જગત્

યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાં તુ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે ।
યામા ઇતિ સમાક્યતા દેવાઃ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે

પ્રસૂત્યાં ચ તથા દક્ષશ્ચતસ્ત્રો વિંશતિં તથા ।
સસર્જ કન્યા નામાનિ તાસાં સમ્યમ્ નિબોધત

શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ધૃતિસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્મેધા ક્રિયા તથા ।
બુદ્ધિર્લજ્જાવપુઃ શાન્તિઃ સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશી

પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ શુભાઃ ।
તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ

ખ્યાતિઃ સત્યથ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા ।
સંતતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા

ભૃગુર્ભવો મરીચિશ્ચ તથા ચૈવાઙ્ગિરા મુનિઃ ।
પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુઃ પરમધર્મવિત્

અત્રિર્વસિષ્ઠો વહ્નિશ્ચ પિતરશ્ચ યથાક્રમમ્ ।
ખ્યાત્યાદ્યા જગૃહુઃ કન્યા મુનયો મુનિસત્તમાઃ

શ્રદ્ધાયા આત્મજઃ કામો દર્પો લક્ષ્મીસુતઃ સ્મૃતઃ ।
ધૃત્યાસ્તુ નિયમઃ પુત્રસ્તુષ્ટ્યાઃ સંતોષ ઉચ્યતે

પુષ્ટ્યા લાભઃ સુતશ્ચાપિ મેધાપુત્રઃ શ્રુતસ્તથા ।
ક્રિયાયાશ્ચાભવત્ પુત્રો દણ્ડઃ સમય એવ ચ

બુદ્ધ્યા બોધઃ સુતસ્તદ્વદપ્રમાદો વ્યજાયત ।
લજ્જાયા વિનયઃ પુત્રો વપુષો વ્યવસાયકઃ

ક્ષેમઃ શાન્તિસુતશ્ચાપિ સુખં સિદ્ધિરજાયત ।
યશઃ કીર્તિસુતસ્તદ્વદિત્યેતે ધર્મસૂનવઃ

કામસ્ય હર્ષઃ પુત્રો ઽભૂદ્ દેવાનન્દો વ્યજાયત ।
ઇત્યેષ વૈ સુખોદર્કઃ સર્ગો ધર્મસ્ય કીર્તિતઃ

જજ્ઞે હિંસા ત્વધર્માદ્ વૈ નિકૃતિં ચાનૃતં સુતમ્ ।
નિકૃત્યનૃતયોર્જજ્ઞે ભયં નરક એવ ચ

માયા ચ વેદના ચૈવ મિથુનં ત્વિદમેતયોઃ ।
ભયાજ્જજ્ઞે ઽથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્

વેદના ચ સુતં ચાપિ દુઃ ખં જજ્ઞે ઽથ રૌરવાત્ ।
મૃત્યોર્વ્યાધિજરાશોકતૃષ્ણાક્રોધાશ્ચ જજ્ઞિરે

દુઃ ખોત્તરાઃ સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ ।
નૈષાં ભાર્યાસ્તિ પુત્રો વા સર્વે તે હ્યૂર્ધ્વરેતસઃ

ઇત્યેષ તામસઃ સર્ગો જજ્ઞે ધર્મનિયામકઃ ।
સંક્ષેપેણ મયા પ્રોક્તા વિસૃષ્ટિર્મુનિપુઙ્ગવા