કાવ્યાલંકારસૂત્ર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 4.3

તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ।
પ્રતિવસ્તુપ્રભૃતિરુપમાપ્રપઞ્ચઃ

ઉપમેયસ્યોક્તૌ સમાનવસ્તુન્યાસઃ પ્રતિવસ્તુ

અનુક્તૌ સમાસોક્તિઃ

કિઞ્ચિદુક્તાવપ્રસ્તુતપ્રશંસા

સમેન વસ્તુનાન્યાપલાપો ઽપહ્નુતિઃ

ઉપમાનેનોપમેયસ્ય ગુણસામ્યાત્તત્ત્વારોપો રૂપકમ્

સ ધર્મેષુ તન્ત્રપ્રયોગે શ્લેષઃ

સાદૃશ્યાલ્લક્ષણા વક્રોક્તિઃ

અતદ્રૂપસ્યાન્યથાધ્યવસાનમતિશયાર્થમુત્પ્રેક્ષા

સંભાવ્યધર્મતદુત્કર્ષકલ્પનાતિશયોક્તિઃ

ઉપમાનોપમેયસંશયઃ સંદેહઃ

વિરુદ્ધાભાસત્વં વિરોધઃ

ક્રિયાપ્રતિષેધે પ્રસિદ્ધતત્ફલવ્યક્તિર્વિભાવના

એકસ્યોપમેયત્વોપમાનત્વે ઽનન્વયઃ

ક્રમેણોપમેયોપમા

સમવિસદૃશાભ્યાં પરિવર્તનં પરિવૃત્તિઃ

ઉપમેયોપમાનાનાં ક્રમસંબન્ધઃ ક્રમઃ

ઉપમાનોપમેયવાક્યેષ્વેકા ક્રિયા દીપકમ્

તન્ત્રિવિધમ્ । આદિમધ્યાન્તવાક્યવૃત્તિભેદાત્ ॥ વ્કલ્_4,3.19* ॥
ક્રિયયૈવ સ્વતદર્થાન્વયખ્યાપનં નિદર્શનમ્

ઉક્તિસિદ્ધ્યૈ વસ્તુનો ઽર્થાન્તરસ્યૈવ ન્યસનમર્થાન્તરન્યાસઃ

ઉપમેયસ્ય ગુણાતિરેકત્વં વ્યતિરેકઃ

એકગુણહાનિકલ્પનાયાં સામ્યદાર્ઢ્યં વિશેષોક્તિઃ

સંભાવ્યવિશિષ્ટકર્માકરણાન્નિન્દાસ્તોત્રાર્થા વ્યાજસ્તુતિઃ

વ્યાજસ્ય સત્યસારૂપ્યં વ્યાજોક્તિઃ

વિશિષ્ટેન સામ્યાર્થમેકકાલક્રિયાયોગસ્તુલ્યયોગિતા

ઉપમાનાક્ષેપશ્ચાક્ષેપઃ

વસ્તુદ્વયક્રિયયોસ્તુલ્યકાલયોરેકપદાભિધાનં સહોક્તિઃ

યત્સાદૃશ્યં તત્સંપત્તિઃ સમાહિતમ્

અલઙ્કારસ્યાલઙ્કારયોનિત્વં સંસૃષ્ટિઃ

તદ્ભેદાવુપમારૂપકોત્પ્રેક્ષાવયવૌ

ઉપમાજન્યં રૂપકમુપમારૂપકમ્

ઉત્પ્રેક્ષાહેતુરુત્પ્રેક્ષાવયવઃ