કૌશિકપદ્ધતિ · અધ્યાય 1.2
[ત્વં ભૂમિમત્યેષ્યોજસા ત્વં વેદ્યાં સીદસિ ચારુરધ્વરે । ત્વાં પવિત્રમૃષયો ભરન્તસ્ત્વં પુનીહિ દુરિતાન્યસ્મત્ (19.33.3) ઇતિ પવિત્રે અન્તર્ધાય હવિર્નિર્વપતિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામિ ઇતિ
]
સાયમ્પ્રાતર્હોમવૈશ્વદેવપિણ્ડપિતૃયજ્ઞાદિ ઉદ્ધૃતેઽગ્નૌ કાર્યાણિ । ઽત્વં ભૂમિમ્ઽ ઇત્યૃચા ચર્મણિ પવિત્રે નિધાય ચતુરો મુષ્ટીન્ નિર્વપતિ ઽદેવસ્ય ત્વાઽ ઇતિ । તૂષ્ણીં ચતુર્થમ્ । ઽઅગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ॥
[એવમ્ અગ્નીષોમાભ્યામ્ ઇતિ
]
ઽઅગ્નીષોમાભ્યાં જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ઇતિ વિકારઃ ॥
[ઇન્દ્રાગ્નિભ્યામ્ ઇત્યમાવાસ્યાયામ્
નિત્યં પૂર્વમાગ્નેયમ્
નિરુપ્તં પવિત્રાભ્યાં પ્રોક્ષતિ અમુષ્મૈ ત્વા જુષ્ટમ્ ઇતિ યથાદેવતમ્
]
ઽઅગ્નયે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ ઇતિ । અગ્નીષોમાભ્યાં ચ । પ્રોક્ષણં દ્વયોરપિ ॥
[ઉલૂખલમુસલં શૂર્પં પ્રક્ષાલિતં ચર્મણ્યાધાય વ્રીહીનુલૂખલ ઓપ્યાવઘ્નંસ્ત્રિર્હવિષ્કૃતા વાચં વિસૃજતિ હવિષ્કૃદા દ્રવેહિ ઇતિ
]
ઽઅરાતીયોઃઽ (10.6.1) ઇત્યૃચોલૂખલમુસલં તક્ષતિ ઽયત્ત્વા શિક્વઃઽ (10.6.3) ઇત્યૃચા પ્રક્ષાલયતિ ઽયદ્યત્કૃષ્ણઃઽ (12.3.13) ઇત્યૃચા માર્જપતિ । તતઃ ઉલૂખલે વ્રીહીનોપ્ય ઽહવિષ્કૃદા દ્રવેહિઽ ઇત્યનેનાવહન્તિ ત્રિઃ । તતઃ શૂર્પનિષ્પવનમ્ । તતસ્ત્રિઃ પ્રક્ષાલનં તણ્ડુલાનામ્ ॥
[અપહત્ય સુફલીકૃતાન્ કૃત્વા ત્રિઃ પ્રક્ષાલ્ય તણ્ડુલાન્ અગ્ને ચરુર્યજ્ઞિયસ્ત્વાધ્યરુક્ષત્ (11.1.16) ઇતિ ચરુમધિદધાતિ
]
ઽઅગ્ને ચરુઃ ઇત્યૃચા ચરુમધિદધાતિઽ ॥
[શુદ્ધાઃ પૂતાઃ (11.1.17) ઇત્યુદકમાસિઞ્ચતિ
]
ઽશુદ્ધાઃ પૂતાઃઽ ઇત્યૃચોદકમાસિઞ્ચતિ ॥
[બ્રહ્મણા શુદ્ધાઃ (11.1.18) ઇતિ તણ્ડુલાન્
]
ઽબ્રહ્મણા શુદ્ધાઃઽ ઇત્યૃચા તણ્ડુલાનાવપતિ પવિત્રે અન્તર્ધાનં કૃત્વા ॥
[પરિ ત્વાગ્ને પુરં વયમ્ (7.71.1) ઇતિ ત્રિઃ પર્યગ્નિ કરોતિ
]
ઽપરિ ત્વાગ્ને પુરં વયમ્ઽ ઇત્યૃચા ત્રિઃ પર્યગ્નિકરણમ્ ॥
નેક્ષણેન ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમુદાયૌતિ
[અત ઊર્ધ્વં યથાકામમ્
ઉત્તરતોઽગ્નેરુપસાદયતીધ્મમ્
ઉત્તરં બર્હિઃ
]
અગ્નેરુત્તરત ઇધ્મમુપસાદયતિ । તતો બર્હિઃ ॥
[અગ્નયે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ ઇતીધ્મમ્
]
ઽઅગ્નયે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ ઇતીધ્મપ્રોક્ષણમ્ ॥
[પૃથિવ્યૈ ઇતિ બર્હિઃ
]
ઽપૃથિવ્યૈ ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ ઇતિ બર્હિઃપ્રોક્ષણમ્ ॥
[દર્ભમુષ્ટિમભ્યુક્ષ્ય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાગગ્રં નિદધાતિ ઊર્ણમ્રદં પ્રથસ્વ સ્વાસસ્થં દેવેભ્યઃ ઇતિ
]
દર્ભમુષ્ટિમભ્યુક્ષ્ય પશ્ચાદગ્નેઃ સ્તૃણાતિ ઽઊર્ણમ્રદમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ॥
[દર્ભાણામપાદાય ઋષીણાં પ્રસ્તરોઽસિ (16.2.6) ઇતિ દક્ષિણતોઽગ્નેર્બ્રહ્માસનં નિદધતિ
]
ઽઋષીણાં પ્રસ્તરોઽસિઽ ઇતિ દક્ષિણતોઽગ્નેર્બ્રહ્માસનં નિદધતિ । ઽભૂપતેઽ ઇતિ બ્રહ્મવરણમ્ । તથા ચ ગોભિલબ્રાહ્મણમ્ । પ્રત્યક્ષં વા દર્ભમયં વાસનમુદકકમણ્ડલું વા બ્રહ્મસ્થાને કુર્યાત્ । તતો બ્રહ્માસનસંસ્કારઃ ॥
[પુરસ્તાદગ્નેરાસ્તીર્ય તેષાં મૂલાન્યપરેષાં પ્રાન્તૈરવચ્છાદયન્ પરિસર્પતિ દક્ષિણેનાગ્નિમા પશ્ચાર્ધાત્
]
તતઃ સ્તરણં પુરસ્તાદગ્નેરિતિ । કર્તા બ્રવીતિ -
પરિ સ્તૃણીહિ (7.99.1) ઇતિ સમ્પ્રેષ્યતિ
[દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં પ્રસૂતઃ પ્રશિષા પરિસ્તૃણામિ ઇતિ
]
તતો ઽદેવસ્ય ત્વાઽ ઇતિ સ્તૃણાતિ ॥
[એવમુત્તરતોઽયુજો ધાતૂન્ કુર્વન્
યત્ર સમાગચ્છન્તિ તદ્દક્ષિણોત્તરં કરોતિ
]
પરિભોજનીયાન્ સ્તૃણાતિ ॥
સ્તીર્ણં પ્રોક્ષતિ હવિષાં ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ ઇતિ
નાનભ્યુક્ષિતં સંસ્તીર્ણમુપયોગં લભેત
નૈધોઽભ્યાધાનમ્
નાનુત્પૂતં હવિઃ
નાપ્રોક્ષિતં યજ્ઞાઙ્ગમ્
તસ્મિન્ પ્રક્ષાલિતોપવાતાનિ નિદધાતિ
સર્વત્ર એષા પરિભાષા ॥
[સ્રુવમાજ્યધાનીં ચ
]
સ્રુવમાજ્યધાનીં નિદધતિ ॥
વિલીનપૂતમાજ્યં ગૃહીત્વાધિશૃત્ય પર્યગ્નિ કૃત્વોદગુદ્વાસ્ય પશ્ચાદગ્નેરુપસાદ્યોદગગ્રાભ્યાં પવિત્રાભ્યામુત્પુનાતિ
[વિષ્ણોર્મનસા પૂતમસિ
દેવસ્ત્વા સવિતોત્પુનાતુ
અચ્છિદ્રેણ ત્વા પવિત્રેણ શતધારેણ સહસ્રધારેણ સુપ્વોત્પુનામિ ઇતિ તૃતીયમ્
તૂષ્ણીં ચતુર્થમ્
]
ઽવિષ્ણોર્મનસા પૂતમસિઽ ઇતિ ॥
શૃતં હવિરભિઘારયતિ મધ્વા સમઞ્જન્ ઘૃતવત્ કરાથ ઇતિ
શૃતં હવિરભિઘારયતિ ઽમધ્વા સમઞ્જન્ઽ ઇતિ ॥
[અભિઘાર્યોદઞ્ચમુદ્વાસયતિ ઉદ્વાસયાગ્નેઃ શૃતમકર્મ હવ્યમા સીદ પૃષ્ઠમમૃતસ્ય ધામ (પૈપ્પ્સ્ 5.16.3) ઇતિ
]
ઽઉદ્વાસયાગ્નેઃઽ ઇત્યૃચોદ્વાસયતિ ॥
[પશ્ચાદાજ્યસ્ય નિધાયાલઙ્કૃત્ય સમાનેનોત્પુનાતિ
]
તતઃ પશ્ચાદાજ્યસ્ય નિધાયાલઙ્કૃત્યાજ્યેન ચરુમભિઘાર્ય સમાનેનોત્પુનાતિ ॥
અદારસૃત્ (1.22.1) ઇત્યવેક્ષતે
ઉત્તિષ્ઠત (7.72.1-3) ઇત્યૈન્દ્રમ્
ચરુમવેક્ષતે ॥
[અગ્નિર્ભૂમ્યામ્ (12.1.19-21) ઇતિ તિસૃભિરુપસમાદધાતિ અસ્મૈ ક્ષત્રાણિ (7.78.2) એતમિધ્મમ્ (10.6.35) ઇતિ વા
મૂળ પાઠ: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0