કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 859-878

ક્ષેત્રિકસ્ય મતેનાપિ ફલમ્ ઉત્પાદયેત્ તુ યઃ ।
તસ્યેહ ભાગિનૌ તૌ તુ ન ફલં હિ વિનૈકતઃ ॥

ક્લીબં વિહાય પતિતં યા પુનર્ લભતે પતિમ્ ।
તસ્યાં પૌનર્ભવો જાતો વ્યક્તમ્ ઉત્પાદકસ્ય સઃ ॥

ન મૂત્રં ફેનિલં યસ્ય વિષ્ઠા ચાપ્સુ નિમજ્જતિ ।
મેઢ્રશ્ ચોન્માદશુક્રાભ્યાં હીનઃ ક્લીબઃ સ ઉચ્યતે ॥

અક્રમોઢાસુતશ્ ચૈવ સગોત્રાદ્યસ્ તુ જાયતે ।
પ્રવ્રજ્યાવસિતશ્ ચૈવ ન રિક્થં તેષુ ચાર્હતિ ॥

અક્રમોઢાસુતસ્ ત્વ્ ઋક્થી સવર્ણશ્ ચ યદા પિતુઃ ।
અસવર્ણપ્રસૂતશ્ ચ ક્રમોઢાયાં ચ યો ભવેત્ ॥

પ્રતિલોમપ્રસૂતા યા તસ્યાઃ પુત્રો ન રિક્થભાક્ ।
ગ્રાસાચ્છાદનમ્ અત્યન્તં દેયં તદ્બન્ધુભિર્ મતમ્ ॥

બન્ધૂનામ્ અપ્ય્ અભાવે તુ પિતૃદ્રવ્યં તદ્ આપ્નુયાત્ ।
અપિત્ર્યં દ્રવિણં પ્રાપ્તં દાપનીયા ન બાન્ધવાઃ ॥

સ્વશક્ત્યપહૃતં નષ્ટં સ્વયમ્ આપ્તં ચ યદ્ ભવેત્ ।
એતત્ સર્વં પિતા પુત્રૈર્ વિભાગે નૈવ દાપ્યતે ॥

પરભક્તોપયોગેન વિદ્યા પ્રાપ્તાન્ યતસ્ તુ યા ।
તયા પ્રાપ્તં ધનં યત્ તુ વિદ્યાપ્રાપ્તં તદ્ ઉચ્યતે ॥

ઉપન્યસ્તે તુ યલ્ લબ્ધં વિદ્યયા પણપૂર્વકમ્ ।
વિદ્યાધનં તુ તદ્ વિદ્યાદ્ વિભાગે ન વિભજ્યતે ॥

શિષ્યાદ્ આર્ત્વિજ્યતઃ પ્રશ્નાત્ સંદિગ્ધપ્રશ્નનિર્ણયાત્ ।
સ્વજ્ઞાનશંસનાદ્ વાદાલ્ લબ્ધં પ્રાધ્યયનાચ્ ચ યત્ ।
વિદ્યાધનં તુ તત્ પ્રાહુર્ વિભાગે ન વિભજ્યતે ॥

શિલ્પિષ્વ્ અપિ હિ ધર્મો ઽયં મૂલ્યાચ્ યચ્ ચાધિકં ભવેત્ ॥

પરં નિરસ્ય યલ્ લબ્ધં વિદ્યાતો દ્યૂતપૂર્વકમ્ ।
વિદ્યાધનં તુ તદ્ વિદ્યાન્ ન વિભાજ્યં બૃહસ્પતિઃ ॥

વિદ્યાપ્રતિજ્ઞયા લબ્ધં શિષ્યાદ્ આપ્તં ચ યદ્ ભવેત્ ।
ઋત્વિઙ્ન્યાયેન યલ્ લબ્ધમ્ એતદ્ વિદ્યાધનં ભૃગુઃ ॥

વિદ્યાબલકૃતં ચૈવ યાજ્યતઃ શિષ્યતસ્ તથા ।
એતદ્ વિદ્યાધનં પ્રાહુઃ સામાન્યં યદ્ અતો ઽન્યથા ॥

કુલે વિનીતવિદ્યાનાં ભ્રાતૄણાં પિતૃતો ઽપિ વા ।
શૌર્યપ્રાપ્તં તુ યદ્ વિત્તં વિભાજ્યં તદ્ બૃહસ્પતિઃ ॥

નાવિદ્યાનાં તુ વૈદ્યેન દેયં વિદ્યાધનાત્ ક્વચિત્ ।
સમવિદ્યાધિકાનાં તુ દેયં વૈદ્યેન તદ્ ધનમ્ ॥

આરુહ્ય સંશયં યત્ર પ્રસભં કર્મ કુર્વતે ।
તસ્મિન્ કર્મણિ તુષ્ટેન પ્રસાદઃ સ્વામિના કૃતઃ ।
તત્ર લબ્ધં તુ યત્ કિઞ્ચિત્ ધનં શૌર્યેણ તદ્ ભવેત્ ॥

શૌર્યપ્રાપ્તં વિદ્યયા ચ સ્ત્રીધનં ચૈવ યત્ સ્મૃતમ્ ।
એતત્ સર્વં વિભાગે તુ વિભાજ્યં નૈવ રિક્થિભિઃ ॥

ધ્વજાહૃતં ભવેદ્ યત્ તુ વિભાજ્યં નૈવ તત્ સ્મૃતમ્ ।
સંગ્રામાદ્ આહૃતં યત્ તુ વિદ્રાવ્ય દ્વિષતાં વલમ્ ।
સ્વામ્યર્થે જીવિતં ત્યક્ત્વા તદ્ ધ્વજાહૃતમ્ ઉચ્યતે ॥