કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 840-858

પૈતામહં ચ પિત્ર્યં ચ યચ્ ચાન્યત્ સ્વયમ્ અર્જિતમ્ ।
દાયાદાનાં વિભાગે તુ સર્વમ્ એતદ્ વિભજ્યતે ॥

દૃશ્યમાનં વિભજ્યેત ગૃહં ક્ષેત્રં ચતુષ્પદમ્ ।
ગૂઢદ્રવ્યાભિશઙ્કાયાં પ્રત્યયસ્ તત્ર કીર્તિતઃ ॥

ગૃહોપસ્કરવાહ્યાશ્ ચ દોહ્યાભરણકર્મિણઃ ।
દૃશ્યમાના વિભજ્યન્તે કોશં ગૂઢે ઽબ્રવીદ્ ભૃગુઃ ॥

જીવદ્વિભાગે તુ પિતા નૈકં પુત્રં વિશેષયેત્ ।
નિર્ભાજયેન્ ન ચૈવૈકમ્ અકસ્માત્ કારણં વિના ॥

સંપ્રાપ્તવ્યવહારાણાં વિભાગશ્ ચ વિધીયતે ।
પુંસાં ચ ષોડશે વર્ષે જાયતે વ્યવહારિતા ॥

અપ્રાપ્તવ્યવહારાણાં ચ ધનં વ્યયવિવર્જિતમ્ ।
ન્યસેયુર્ બન્ધુમિત્રેષુ પ્રોષિતાનાં તથૈવ ચ ॥

પ્રોષિતસ્ય તુ યો ભાગો રક્ષેયુઃ સર્વ એવ તમ્ ।
બાલપુત્રે મૃતે રિક્થં રક્ષ્યં તત્ તન્તુબન્ધુભિઃ ।
પૌગણ્ડાઃ પરતસ્ તં તુ વિભજેરન્ યથાંશતઃ ॥

ભ્રાત્રા પિતૃવ્યમાતૃભ્યાં કુટુમ્બાર્થમ્ ઋણં કૃતમ્ ।
વિભાગકાલે દેયં તદ્ રિક્થિભિઃ સર્વમ્ એવ તુ ॥

તદ્ ઋણં ધનિને દેયં નાન્યથૈવ પ્રદાપયેત્ ।
ભાવિતં ચેત્ પ્રમાણેન વિરોધાત્ પરતો યદા ॥

ધર્માર્થં પ્રીતિદત્તં ચ યદ્ ઋણં સ્યાન્ નિયોજિતમ્ ।
તદ્ દૃશ્યમાનં વિભજેન્ ન દાનં પૈતૃકાદ્ ધનાત્ ॥

પિત્ર્યં પિત્ર્યર્ણસંશુદ્ધમ્ આત્મીયં ચાત્મના કૃતમ્ ।
ઋણમ્ એવંવિધં શોધ્યં વિભાગે બન્ધુભિઃ સહ ॥

ઋણં પ્રીતિપ્રદાનં ચ દત્ત્વા શેષં વિભાજયેત્ ॥

દ્વ્યંશહરો ઽર્ધહરો વા પુત્રવિત્તાર્જનાત્ પિતા ।
માતાપિ પિતરિ પ્રેતે પુત્રતુલ્યાંશભાગિની ॥

યથા યથા વિભાગાપ્તં ધનં યાગાર્થતામ્ ઇયાત્ ।
તથા તથા વિધાતવ્યં વિદ્વદ્ભિર્ ભાગગૌરવમ્ ॥

લોકે રિક્થવિભાગે ઽપિ ન કશ્ચિત્ પ્રભુતામ્ ઇયાત્ ।
ભોગ એવ તુ કર્તવ્યો ન દાનં ન ચ વિક્રયઃ ॥

વિભક્તા અવિભક્તા વા દાયાદાઃ સ્થાવરે સમાઃ ।
એકો હ્ય્ અનીશઃ સર્વત્ર દાનાધમનવિક્રયે ॥

અવિભક્તે ઽનુજે પ્રેતે તત્ સુતં રિક્થભાગિનમ્ ।
કુર્વીત જીવનં યેન લબ્ધં નૈવ પિતામહાત્ ॥

લભેતાંશં સ પિત્ર્યં તુ પિતૃવ્યાત્ તસ્ય વા સુતાત્ ।
સ એવાંશસ્ તુ સર્વેષા ભ્રાતૄણાં ન્યાયતો ભવેત્ ।
લભેત તત્ સુતો વાપિ નિવૃત્તિઃ પરતો ભવેત્ ॥

ઉત્પન્ને ચૌરસે પુત્રે ચતુર્થાંશહરાઃ સુતાઃ ।
સવર્ણા અસવર્ણાસ્ તુ ગ્રાસાચ્છાદનભાજનાઃ ॥

કન્યકાનાં ત્વ્ અદત્તાનાં ચતુર્તો ભાગ ઇષ્યતે ।
પુત્રાણાં તુ ત્રયો ભાગાઃ સામ્યં ત્વ્ અલ્પધને સ્મૃતમ્ ॥