કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 781-800

કર્ણૌષ્ઠઘ્રાણપાદાક્ષિ જિહ્વાશિશ્નકરસ્ય ચ ।
છેદને ચોત્તમો દણ્ડો ભેદને મધ્યમો ભૃગુઃ ॥

મનુષ્યાણાં પશૂનાં ચ દુઃખાય પ્રહતે સતિ ।
યથા યથા ભવેદ્ દુઃખં દણ્ડં કુર્યાત્ તથા તથા ॥

અસ્પૃશ્યધૂર્તદાસાનાં મ્લેચ્છાનાં પાપકારિણામ્ ।
પ્રતિલોમપ્રસૂતાનાં તાડનં નાર્થતો દમઃ ॥

છર્દિમૂત્રપુરીષાદ્યૈર્ આપાદ્યઃ સ ચતુર્ગુણઃ ।
ષડ્ગુણઃ કાયમધ્યે સ્યાન્ મૂર્ધ્નિ ત્વ્ અષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ ॥

ઉદ્ગૂરણે તુ હસ્તસ્ય કાર્યો દ્વાદશકો દમઃ ।
સ એવ દ્વિગુણઃ પ્રોક્તઃ પાતનેષુ સ્વજાતિષુ ॥

વાક્પારુષ્યે યથૈવોક્તાઃ પ્રાતિલોમ્યાનુલોમતઃ ।
તથૈવ દણ્ડપારુષ્યે પાત્યા દણ્ડા યથાક્રમમ્ ॥

દેહેન્દ્રિયવિનાશે તુ યથા દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ।
તથા તુષ્ટિકરં દેયં સમુત્થાનં ચ પણ્ડિતૈઃ ।
સમુત્થાનવ્યયં ચાસૌ દદ્યાદ્ આવ્રણરોપણાત્ ॥

વાગ્દણ્ડસ્ તાડનં ચૈવ યેષૂક્તમ્ અપરાધિષુ ।
હૃતં ભગ્નં પ્રદાપ્યાસ્ તે શોધ્યં નિઃસ્વૈસ્ તુ કર્મણા ॥

શ્રાન્તાંસ્ તૃષાર્તાન્ ક્ષુધિતાન્ અકાલે વાહયેન્ નરઃ ।
ખરગોમહિષોષ્ટ્રાદીન્ પ્રાપ્નુયાત્ પૂર્વસાહસમ્ ॥

દ્વિપણો દ્વાદશપણો વધે તુ મૃગપક્ષિણામ્ ।
સર્પમાર્જારનકુલ શ્વસૂકરવધે નૃણામ્ ॥

ગોકુમારીદેવપશુ મુક્ષાણં વૃષભં તથા ।
વાહયન્ સાહસં પૂર્વં પ્રાપ્નુયાદ્ ઉત્તમં વધઃ ॥

પ્રમાપણે પ્રાણભૃતાં દદ્યાત્ તત્પ્રતિરૂપકમ્ ।
તસ્યાનુરૂપં મૂલ્યં વા દદ્યાદ્ ઇત્ય્ અબ્રવીન્ મનુઃ ॥

વનસ્પતીનાં સર્વેષામ્ ઉપભોગો યથા યથા ।
તથા તથા દમઃ કાર્યો હિંસાયામ્ ઇતિ ધારણા ॥

શિષ્યં ક્રોધેન હન્યાચ્ ચેદ્ આચાર્યો લતયા વિના ।
યેનાત્યર્થં ભવેત્ પીડા વાદઃ સ્યાચ્ શિષ્યતઃ પિતુઃ ॥

સહસા યત્ કૃતં કર્મ તત્ સાહસમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

સાન્વયસ્ ત્વ્ અપહારો યઃ પ્રસહ્ય હરણં ચ યત્ ।
સાહસં ચ ભવેદ્ એવં સ્તેયમ્ ઉક્તં વિનિહ્નવઃ ॥

વિના ચિહ્નૈસ્ તુ યત્ કાર્યં સાહસાખ્યં પ્રવર્તતે ।
શપથૈઃ સ વિશોધ્યઃ સ્યાત્ સર્વવાદેષ્વ્ અયં વિધિઃ ॥

એકં ચેદ્ વહવો હન્યુઃ સંરબ્ધાઃ પુરુષં નરાઃ ।
મર્મઘાતો તુ યસ્ તેષાં સ ઘાતક ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વ્યાપાદનેન તત્કારી વધં ચિત્રમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
વિનાશહેતુમ્ આયાન્તં હન્યાદ્ એવાવિચારયન્ ॥

ઉદ્યતાનાં તુ પાપાનાં હન્તુર્ દોષો ન વિદ્યતે ।
નિવૃત્તાસ્ તુ યદ્ આરમ્ભાદ્ ગ્રહણં ન વધઃ સ્મૃતઃ ॥