કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 761-780

અન્યક્ષેત્રે તુ જાતાનાં શાખા યત્રાન્યસંશ્રિતાઃ ।
સ્વામિનં તં વિજાનીયાદ્ યસ્ય ક્ષેત્રેષુ સંશ્રિતાઃ ॥

અસ્વામ્યનુમતેનૈવ સંસ્કારં કુરુતે તુ યઃ ।
ગૃહોદ્યાનતટાકાનાં સંસ્કર્તા લભતે ન તુ ॥

વ્યયં સ્વામિનિ ચાયાતે ન નિવેદ્ય નૃપે યદિ ।
અથાવેદ્ય પ્રયુક્તસ્ તુ તદ્ગતં લભતે વ્યયમ્ ॥

અશક્તિતો ન દદ્યાચ્ ચેત્ ખિલાર્થો યત્ કૃતો વ્યયઃ ।
તદષ્ટભાગહીનં તુ કર્ષકઃ ફલમ્ આપ્નુયાત્ ।
વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ સ ભોક્તા સ્યાત્ પરતઃ સ્વામિને તુ તત્ ॥

અશક્તપ્રેતનષ્ટેષુ ક્ષેત્રિકેષ્વ્ અનિવારિતઃ ।
ક્ષેત્રં ચેદ્ વિકૃષેત્ કશ્ચિદ્ અશ્નુવીત સ તત્ફલમ્ ॥

વિકૃષ્યમાણે ક્ષેત્રે ચ ક્ષેત્રિકઃ પુનર્ આવ્રજેત્ ।
શીલોપચારં તત્ સર્વં દત્ત્વા ક્ષેત્રમવાપ્નુયાત્ ॥

તદષ્ટભાગાપચયાદ્ યાવત્ સપ્ત ગતાઃ સમાઃ ।
સમાપ્તે ઽષ્ટમે વર્ષે ભુક્તક્ષેત્રં લભેત સઃ ॥

હુઙ્કારઃ કાસનં ચૈવ લોકે યચ્ ચ વિગર્હિતમ્ ।
અનુકુર્યાદ્ અનુબ્રૂયાદ્ વાક્પારુષ્યં તદ્ ઉચ્યતે ॥

નિષ્ઠુરાશ્લીલતીવ્રત્વાત્ તદ્ અપિ ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।
આક્ષેપો નિષ્ઠુરં જ્ઞેયમ્ અશ્લીલં ન્યઙ્ગસંજ્ઞિતમ્ ।
પતનીયૈર્ ઉપાક્રોશૈસ્ તીવ્રમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

યત્ ત્વ્ અસત્સંજ્ઞિતૈર્ અઙ્ગૈઃ પરમાક્ષિપતિ ક્વચિત્ ।
અભૂતૈર્ વાથ ભૂતૈર્ વા નિષ્ઠુરા વાક્સ્મૃતા બુધૈઃ ॥

ન્યગ્ભાવકરણં વાચા ક્રોધાત્ તુ કુરુતે યદા ।
વૃત્તદેશકુલાદીનામ્ અશ્લીલા સા બુધૈઃ સ્મૃતા ॥

મહાપાતકયોક્ત્રી ચ રાગદ્વેષકરી ચ યા ।
જાતિભ્રંશકારી વાથ તીવ્રા સા પ્રથિતા તુ વાક્ ॥

યો ઽગુણાન્ કીર્તયેત્ ક્રોધાન્ નિગુણો વા ગુણજ્ઞતામ્ ।
અન્યસંજ્ઞાનુયોગી વા વાગ્દુષ્ટં તં નરં વિદુઃ ॥

અદુષ્ટસ્યૈવ યો દોષાન્ કીર્તયેદ્ દોષકારણાત્ ।
અન્યાપદેશવાદી ચ વાગ્દુષ્ટં તં નરં વિદુઃ ॥

મોહાત્ પ્રમાદાત્ સઙ્ઘર્ષાત્ પ્રીત્યા ચોક્તં મયેતિ યત્ ।
નાહમ્ એવં પુનર્ વક્ષ્યે દણ્ડાર્ધં તસ્ય કલ્પયેત્ ॥

યત્ર સ્યાત્ પરિહારાર્થં પતિતસ્ તેન કીર્તનમ્ ।
વચનાત્ તત્ર ન સ્યાત્ તુ દોષો યત્ર વિભાવયેત્ ॥

અન્યથા તુલ્યદોષઃ સ્યાન્ મિથ્યોક્તૌ તૂત્તમઃ સ્મૃતઃ ।
મહતા પ્રણિધાનેન વાગ્દુષ્ટં સાધયેન્ નરમ્ ॥

અતથ્યં શ્રાવિતં રાજા પ્રયત્નેન વિચારયેત્ ।
અનૃતાખ્યાનશીલાનાં જિહ્વાચ્છેદો વિશોધનમ્ ॥

હેતુઆદિભિર્ ન પશ્યેચ્ ચેદ્ દણ્ડપારુષ્યકારણમ્ ।
તત્ર સાક્ષિકૃતં ચૈવ દિવ્યં વા વિનિયોજયેત્ ॥

આભીષણેન દણ્ડેન પ્રહરેદ્ યસ્ તુ માનવઃ ।
પૂર્વં ચાપીડિતો વાથ સ દણ્ડ્યઃ પરિકીર્તિતઃ ॥