કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 741-760

નાજ્ઞાનેન હિ મુચ્યન્તે સામન્તા નિર્ણયં પ્રતિ ।
અજ્ઞાનોક્તૌ દણ્ડયિત્વા પુનઃ સીમાં વિચારયેત્ ।
કીર્તિતે યદિ ભેદઃ સ્યાદ્ દણ્ડ્યાસ્ તૂત્તમસાહસમ્ ॥

ત્યક્ત્વા દુષ્ટાંસ્ તુ સામન્તાન્ અન્યાન્ મૌલાદિભિઃ સહ ।
સંમિશ્રય કારયેત્ સીમામ્ એવં ધર્મવિદો વિદુઃ ॥

યે તત્ર પૂર્વં સામન્તાઃ પશ્ચાદ્ દેશાન્તરં ગતાઃ ।
તન્મૂલત્વાત્ તુ તે મૌલા ઋષિભિઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ॥

નિષ્પાદ્યમાનં યૈર્ દૃષ્ટં તત્ કાર્યં નૃગુણાન્વિતૈઃ ।
વૃદ્ધા વા યદિ વાવૃદ્ધાસ્ તે વૃદ્ધાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥

ઉપશ્રવણસંભોગ કાર્યાખ્યાનોપચિહ્નિતાઃ ।
ઉદ્ધરન્તિ તતો યસ્માદ્ ઉદ્ધૃતાસ્ તે તતઃ સ્મૃતઃ ॥

સામન્તાઃ સાધનં પૂર્વમ્ અનિષ્ટોક્તૌ ગુણાન્વિતાઃ ।
દ્વિગુણાસ્ તૂત્તરા જ્ઞેયા તતો ઽન્યે ત્રિગુણા મતાઃ ॥

એકો યદ્વન્ નયેત્ સીમામ્ ઉભયોર્ ઈપ્સિતઃ ક્વચિત્ ।
મસ્તકે ક્ષિતિમ્ આરોપ્ય રક્તવાસાઃ સમાહિતાઃ ॥

ભયવર્જિતભૂપેન સર્વાભાવે સ્વયંકૃતા ॥

ક્ષેત્રકૂપતડાગાનાં કેદારારામયોર્ અપિ ।
ગૃહપ્રાસાદાવસથ નૃપદેવગૃહેષુ ચ ॥

બહૂનાં તુ ગૃહીતાનાં ન સર્વે નિર્ણયં યદિ ।
કુર્યુર્ ભયાદ્ વા લોભાદ્ વા દાપ્યાસ્ તૂત્તમસાહસમ્ ॥

સીમાચઙ્ક્રમણે કોશે પાદસ્પર્શે તથૈવ ચ ।
ત્રિપક્ષપક્ષસપ્તાહં દૈવરાજિકમ્ ઇષ્યતે ॥

મેખલાભ્રમનિષ્કાસ ગવાક્ષાન્ નોપરોધયેત્ ।
પ્રણાલીં ગૃહવાસ્તું ચ પીડયન્ દણ્ડભાગ્ ભવેત્ ॥

નિવેશસમયાદ્ ઊર્ધ્વં નૈતે યોજ્યાઃ કદાચન ।
દૃષ્ટિપાતં પ્રણાલીં ચ ન કુર્યાત્ પરવેશ્મમુ ॥

વિણ્મૂત્રોદકવપ્રં ચ વહ્નિશ્વભ્રનિવેશનમ્ ।
અરત્નિદ્વયમ્ ઉત્સૃજ્ય પરકુડ્યાન્ નિવેશયેત્ ॥

સર્વે જનાઃ સદા યેન પ્રયાન્તિ સ ચતુષ્પથઃ ।
અનિરુદ્ધો યથાકાલં રાજમાર્ગઃ સ ઉચ્યતે ॥

ન તત્ર રોપયેત્ કિંચિન્ નોપહન્યાત્ તુ કેનચિત્ ।
ગુરુઆચાર્યનૃપાદીનાં માર્ગાદાનાત્ તુ દણ્ડભાક્ ॥

યસ્ તત્ર સંકરશ્વભ્રાન્ વૃક્ષારોપણમ્ એવ ચ ।
કામાત્ પુરીષં કુર્યાચ્ ચ તસ્ય દણ્ડસ્ તુ માષકઃ ॥

તટાકોદ્યાનતીર્થાનિ યો ઽમેધ્યેન વિનાશયેત્ ।
અમેધ્યં શોધયિત્વા તુ દણ્ડયેત્ પૂર્વસાહસમ્ ॥

દૂષયેત્ સિદ્ધતીર્થાનિ સ્થાપિતાનિ મહાત્મભિઃ ।
પુણ્યાનિ પાવનીયાનિ પ્રાપ્નુયાત્ પૂર્વસાહસમ્ ॥

સીમામધ્યે તુ જાતાનાં વૃક્ષાણાં ક્ષેત્રયોર્ દ્વયોઃ ।
ફલં પુષ્પં ચ સામાન્યં ક્ષેત્રસ્વામિષુ નિર્દિશેત્ ॥