કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 721-740

પ્રવ્રજ્યાવસિતા યત્ર ત્રયો વર્ણા દ્વિજાદયઃ ।
નિર્વાસં કારયેદ્ વિપ્રં દાસત્વં ક્ષત્રવિડ્ નૃપઃ ॥

શૂદ્રં તુ કારયેદ્ દાસં ક્રીતમ્ અક્રીતમ્ એવ વા ।
દાસ્યાયૈવ હિ સૃષ્ટઃ સ સ્વયમ્ એવ સ્વયમ્ ભુવા ॥

સ્વદાસીં યસ્ તુ સંગચ્છેત્ પ્રસૂતા ચ ભવેત્ તતઃ ।
અવેક્ષ્ય બીજં કાર્યા સ્યાન્ ન દાસી સાન્વયા તુ સા ॥

દાસસ્ય તુ ધનં યત્ સ્યાત્ સ્વામી તસ્ય પ્રભુઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રકાશં વિક્રયાદ્ યત્ તુ ન સ્વામી ધનમ્ અર્હતિ ॥

દાસેનોઢા સ્વદાસી યા સાપિ દાસીત્વમ્ આપ્નુયાત્ ।
યસ્માદ્ ભર્તા પ્રભુસ્ તસ્યાઃ સ્વામ્યધીનઃ પ્રભુર્ યતઃ ॥

આદદ્યાદ્ બ્રાહ્મણીં યસ્ તુ ચિક્રીણીત તથૈવ ચ ।
રાજ્ઞા તદ્ અકૃતં કાર્યં દણ્ડ્યા સ્યુઃ સર્વ એવ તે ॥

કામાત્ તુ સંશ્રિતાં યસ્ તુ દાસીં કુર્યાત્ કુલસ્ત્રિયમ્ ।
સંક્રામયેત વાન્યત્ર દણ્ડ્યસ્ તચ્ ચાકૃતં ભવેત્ ॥

બાલધાત્રીમ્ અદાસીં ચ દાસીમ્ ઇવ ભુનક્તિ યઃ ।
પરિચારકપત્નીં વા પ્રાપ્નુયાત્ પૂર્વસાહસમ્ ॥

વિક્રોશમાનાં યો ભક્તાં દાસીં વિક્રેતુમ્ ઇચ્છતિ ।
અનાપદિસ્થઃ શક્તઃ સન્ પ્રાપ્નુયાદ્ દ્વિશતં દમમ્ ॥

તવાહમ્ ઇતિ ચાત્માનં યો ઽસ્વતન્ત્રઃ પ્રયચ્છતિ ।
ન સ તં પ્રાપ્નુયાત્ કામં પૂર્વસ્વામી લભેત તમ્ ॥

પ્રવ્રજ્યાવસિતો દાસો મોક્તવ્યશ્ ચ ન કેનચિત્ ।
અનાકાલભૃતો દાસ્યાન્ મુચ્યતે ગોયુગં દદત્ ॥

આધિક્યં ન્યૂનતા ચાંશે અસ્તિનાસ્તિત્વમ્ એવ ચ ।
અભોગભુક્તિઃ સીમા ચ ષટ્ ભૂવાદ્ અસ્ય હેતવઃ ॥

તસ્મિન્ ભોગઃ પ્રયોક્તવ્યઃ સર્વસાક્ષિષુ તિષ્ઠતિ ।
લેખ્યારૂઢશ્ ચેતરશ્ ચ સાક્ષી માર્ગદ્વયાન્વિતઃ ॥

ક્ષેત્રવાસ્તુતડાગેષુ કૂપોપવનસેતુષુ ।
દ્વયોર્ વિવાદે સામન્તઃ પ્રત્યયઃ સર્વવસ્તુષુ ॥

સામન્તભાવે ઽસામન્તૈઃ કુર્યાત્ ક્ષેત્રાદિનિર્ણયમ્ ।
ગ્રામસીમાસુ ચ તથા તદ્વન્ નગરદેશયોઃ ॥

ગ્રામો ગ્રામસ્ય સામન્તઃ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રસ્ય કીર્તિતમ્ ।
ગૃહં ગૃહસ્ય નિર્દિષ્ટ સમન્તાત્ પરિરભ્ય હિ ॥

તેષામ્ અભાવે સામન્ત મૌલવૃદ્ધોદ્ધૃતાદયઃ ।
સ્થાવરે ષટ્પ્રકારે ઽપિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

સંસક્તાસ્ ત્વ્ અથ સામન્તાસ્ તત્ સંસક્તાસ્ તથોત્તરાઃ ।
સંસક્તસક્તસંસક્તાઃ પદ્માકારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

સ્વાર્થસિદ્ધૌ પ્રદુષ્ટેષુ સામન્તેષ્વ્ અર્થગૌરવાત્ ।
તત્સંસક્તૈસ્ તુ કર્તવ્ય ઉદ્ધારો નાત્ર સંશયઃ ॥

સંસક્તસક્તદોષે તુ તત્સંસક્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
કર્તવ્યા ન પ્રદુષ્ટાસ્ તુ રાજ્ઞા ધર્મં વિજાનતા ॥