કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 701-720

સન્ધિશ્ ચ પરિવૃત્તિશ્ ચ વિષમા વા ત્રિભોગતઃ ।
આજ્ઞયાપિ ક્રયશ્ ચાપિ દશાબ્દં વિનિવર્તયેત્ ॥

જ્ઞાત્યાદીન્ અનનુજ્ઞાપ્ય સમીપસ્થાનનિન્દિતાન્ ।
ક્રયવિક્રયધર્મો ઽપિ ભૂમેર્ નાસ્તીતિ નિર્ણયઃ ॥

સ્વગ્રામે દશરાત્રં સ્યાદ્ અન્યગ્રામે ત્રિપક્ષકમ્ ।
રાષ્ટ્રાન્તરેષુ ષણ્માસં ભાષાભેદે તુ વત્સરમ્ ॥

પલાયિતે તુ કરદે કરપ્રતિભુવા સહ ।
કરાર્થં કરદક્ષેત્રં વિક્રીણીયુઃ સભાસદઃ ॥

સમવેતૈસ્ તુ સામન્તૈર્ અભિજ્ઞૈઃ પાપભીરુભિઃ ।
ક્ષેત્રારામગૃહાદીનાં દ્વિપદાં ચ ચતુષ્પદામ્ ॥

કલ્પિતં મૂલ્યમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ભાગં કૃત્વા તદ્ અષ્ટધા ।
એકભાગાતિરિક્તં વા હીનં વાનુચિતં સ્મૃતમ્ ॥

સમાઃ શતમ્ અતીતે ઽપિ સર્વં તદ્ વિનિવર્તતે ।
ક્રયવિક્રયણે ક્રય્યં યન્ મૂલ્યં ધર્મતો ઽર્હતિ ॥

તત્ તુર્યે પઞ્ચમે ષષ્ટે સપ્તમે ઽંશે ઽષ્ટમે ઽપિ વા ।
હીનો યદિ વિનિર્વૃત્તે ક્રયવિક્રાયણે સતિ ॥

હીનમૂલ્યં તુ તત્ સર્વં કૃતમ્ અપ્ય્ અકૃતં ભવેત્ ।
ઉક્તાદ્ અલ્પતરે હીને ક્રયે નૈવ પ્રદુષ્યતિ ॥

તેનાપ્ય્ અંશેન હીયેત મૂલ્યતઃ ક્રયવિક્રયે ।
કતમ્ અપ્ય્ અકૃતં પ્રાહુર્ અન્યે ધર્મવિદો જનાઃ ॥

અર્ધાધિકે ક્રયઃ સિધ્યેદ્ ઉક્તલાભો દશાધિકઃ ।
અવક્રયસ્ ત્રિભાગેન સદ્ય એવ રુચિક્રયઃ ॥

મૂલ્યાત્ સ્વલ્પપ્રદાને ઽપિ ક્રયસિદ્ધિઃ કૃતા ભવેત્ ।
ચક્રવૃદ્દ્યાં પ્રદાતવ્યં દેયં તત્ સમયાદ્ ઋતે ॥

યસ્ તુ ન ગ્રાહયેચ્ શિલ્પં કર્માણ્ય્ અન્યાનિ કારયેત્ ।
પ્રાપ્નુયાત્ સાહસં પૂર્વં તસ્માચ્ શિષ્યો નિવર્તતે ॥

શિક્ષિતો ઽપિ શ્રિતં કામમ્ અન્તેવાસી સમાચરેત્ ।
તત્ર કર્મ ચ યત્ કુર્યાદ્ આચાર્યસ્યૈવ તત્ ફલમ્ ॥

સ્વતન્ત્રસ્યાત્મનો દાનાદ્ દાસત્વં દારવદ્ ભૃગુઃ ।
ત્રિષુ વર્ણેષુ વિજ્ઞેયં દાસ્યં વિપ્રસ્ય ન ક્વચિત્ ॥

વર્ણાનામ્ અનુલામ્યેન દાસ્યં ન પ્રતિલોમતઃ ।
રાજન્યવૈશ્યશૂદ્રાણાં ત્યજતાં હિ સ્વતન્ત્રતામ્ ॥

સમવર્ણો ઽપિ વિપ્રં તુ દાસત્વં નૈવ કારયેત્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય હિ દાસત્વાન્ નૃપતેજો વિહન્યતે ॥

ક્ષત્રવિશ્શૂદ્રધર્મસ્ તુ સમવર્ણે કદાચન ।
કારયેદ્ દાસકર્માણિ બ્રાહ્મણં ન બૃહસ્પતિઃ ॥

શીલાધ્યયનસંપન્ને તદૂનં કર્મ કામતઃ ।
તત્રાપિ નાશુભં કિંચિત્ પ્રકુર્વીત દ્વિજોત્તમઃ ॥

વિણ્મૂત્રોન્માર્જનં ચૈવ નગ્નત્વપરિમર્દનમ્ ।
પ્રાયો દાસીસુતાઃ કુર્યુર્ ગવાદિગ્રહણં ચ યત્ ॥