કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 681-700

આર્હતસૌગતાનાં તુ સમૂહઃ સઙ્ઘ ઉચ્યતે ।
ચાણ્ડાલશ્વપચાદીનાં સમૂહો ગુલ્મ ઉચ્યતે ॥

ગણપાષણ્ડપૂગાશ્ ચ વ્રાતાશ્ ચ શ્રેણયસ્ તથા ।
સમૂહસ્થાશ્ ચ યે ચાન્યે વર્ગાખ્યાસ્ તે બૃહસ્પતિઃ ॥

ક્રીત્વા પ્રાપ્તં ન ગૃહ્ણીયાદ્ યો ન દદ્યાદ્ અદૂષિતમ્ ।
સ મૂલ્યાદ્ દશમં ભાગં દત્ત્વા સ્વદ્રવ્યમ્ આપ્નુયાત્ ॥

અપ્રાપ્તે ઽર્થક્રિયાકાલે કૃતે નૈવ પ્રદાપયેત્ ।
એવં ધર્મો દશાહાત્ તુ પરતો ઽનુશયો ન તુ ॥

ભૂમેર્ દશાહે વિક્રેતુર્ આયસ્ તત્ક્રેતુર્ એવ ચ ।
દ્વાદશાહઃ સપિણ્ડાનામ્ અપિ ચાલ્પમ્ અતઃ પરમ્ ॥

ક્રીત્વાનુશયવાન્ પણ્યં ત્યજેદ્ દોહ્યાદિ યો નરઃ ।
અદુષ્ટમ્ એવ કાલે તુ સ મૂલ્યાદ્ દશમં વહેત્ ॥

ક્રીત્વા ગચ્છન્ન્ અનુશયં ક્રયી હસ્તમ્ ઉપાગતે ।
ષડ્ભાગં તત્ર મૂલ્યસ્ય દત્ત્વા ક્રીતં ત્યજેદ્ બુધઃ ॥

અવિજ્ઞાતં તુ યત્ ક્રીતં દુષ્ટં પશ્ચાદ્ વિભાવિતમ્ ।
ક્રીતં તત્ સ્વામિને દેયં કાલે ચેદ્ અન્યથા ન તુ ॥

નિર્દોષં દર્શયિત્વા તુ યઃ સદોષં પ્રયચ્છતિ ।
મૂલ્યં તદ્ દ્વિગુણં દાપ્યો વિનયં તાવદ્ એવ ચ ॥

ઉપહન્યેત વા પણ્યં દહ્યેતાપહ્રિયેત વા ।
વિક્રેતુર્ એવ સો ઽનર્થો વિક્રીયાસંપ્રયચ્છતઃ ॥

દીયમાનં ન ગૃહ્ણાતિ ક્રીત પણ્યં ચ યઃ ક્રયી ।
વિક્રીતં ચ તદ્ અન્યત્ર વિક્રેતા નાપરાધ્રુયાત્ ॥

મત્તોન્મત્તેન વિક્રીતં હીનમૂલ્યં ભયેન વા ।
અસ્વતન્ત્રેણ મુગ્ધેન ત્યાજ્યં તસ્ય પુનર્ ભવેત્ ॥

ત્ર્યહં દોહ્યં પરીક્ષેત પત્ર્ચાહદ્ વાહ્યમ્ એવ તુ (?) ।
મુક્તાવજ્રપ્રવાલાનાં સપ્તાહં સ્યાત્ પ્રવીક્ષણમ્ ॥

દ્વિપદામ્ અર્ધમાસં તુ પુંસાં તદ્ દ્વિગુણં સ્ત્રિયાઃ ।
દશાહં સર્વબીજાનામ્ એકાહં લોહવાસસામ્ ॥

અતો ઽર્વાક્પણ્યદોષસ્ તુ યદિ સંજાયતે ક્વચિત્ ।
વિક્રેતુઃ પ્રતિદેયં તત્ ક્રેતા મૂલ્યમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

પરિભુક્તં તુ યદ્ વાસઃ ક્લિષ્ટરૂપં મલીમસમ્ ।
સદોષમ્ અપિ તત્ ક્રીતં વિકેતુર્ ન ભવેત્ પુનઃ ॥

સાધારણં તુ યત્ ક્રીતં નૈકો દદ્યાન્ નરાધમઃ ।
નાદદ્યાન્ ન ચ ગૃહ્ણીયાદ્ વિક્રીયાચ્ ચ ન ચૈવ હિ ॥

ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્ પણ્યં દુષ્ક્રીતં મન્યતે ક્રયી ।
વિક્રેતુઃ પ્રતિદેયં તત્ તસ્મિન્ન્ એવાહ્ન્યવીક્ષિતમ્ ॥

દ્વિતીયે ઽહ્નિ દદત્ ક્રેતા મૂલ્યાત્ ત્ર્યંશાંશમ્ આહરેત્ ।
દ્વિગુણં તૃતીયે ઽહ્નિ પરતઃ ક્રેતુર્ એવ તત્ ॥

દ્રવ્યસ્વં પઞ્ચધા કૃત્વા ત્રિભાગો મૂલ્યમ્ ઉચ્યતે ।
લાભશ્ ચતુર્થો ભાગઃ સ્યાત્ પઞ્ચમઃ સત્યમ્ ઉચ્યતે ॥