કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 661-680

યદા તુ પથિ તદ્ભાણ્ડમ્ આસિધ્યેત હ્રિયેત વા ।
યાવાન્ અધ્વા ગતસ્ તેન પ્રાપ્નુયાત્ તાવતીં ભૃતિમ્ ॥

હસ્ત્યશ્વગોખરોષ્ટ્રાદીન્ ગૃહીત્વા ભાટકેન યઃ ।
નાર્પયેત્ કૃતકૃત્યાર્થઃ સ તુ દાપ્યઃ સભાટકમ્ ॥

ગૃહવાર્યાપણાદીણિ ગૃહીત્વા ભાટકેન યઃ ।
સ્વામિને નાર્પયેદ્ યાવત્ તાવદ્ દાપ્યઃ સભાટકમ્ ॥

ક્ષેત્રારામવિવીતેષુ ગૃહેષુ પશુવાટિષુ ।
ગ્રહણં તત્પ્રવિષ્ટાનાં તાડનં વા બૃહસ્પતિઃ ॥

અધમોત્તમમધ્યાનાં પશૂનાં ચૈવ તાડને ।
સ્વામી તુ વિવદેદ્ યત્ર દણ્ડં તત્ર પ્રકલ્પયેત્ ॥

અજાતેષ્વ્ એવ સસ્યેષુ કુર્યાદ્ આવરણં મહત્ ।
દુઃખેનેહ નિવાર્યન્તે લબ્ધસ્વાદુરસા મૃગાઃ ॥

દાપયેત્ પણપાદં ગાં દ્વૌ પાદૌ મહિષીં તથા ।
તથાજાવિકવત્સાનાં પાદો દણ્ડઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

સમૂહિનાં તુ યો ધર્મસ્ તેન ધર્મેણ તે સદા ।
પ્રકુર્યુઃ સર્વકર્માણિ સ્વધર્મેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

અવિરોધેન ધર્મસ્ય નિર્ગતં રાજશાસનમ્ ।
તસ્યૈવાચરણં પૂર્વં કર્તવ્યં તુ નૃપાજ્ઞયા ॥

રાજપ્રવર્તિતાન્ ધર્માન્ યો નરો નાનુપાલયેત્ ।
ગર્હ્યઃ સ પાપો દણ્ડ્યશ્ ચ લોપયન્ રાજશાસનમ્ ॥

યુક્તિયુક્તં ચ યો હન્યાદ્ વક્તુર્ યો ઽનવકાશદઃ ।
અયુક્તં ચૈવ યો બ્રૂતે સ દાપ્યઃ પૂર્વસાહસમ્ ॥

સાહસી ભેદકારી ચ ગણદ્રવ્યવિનાશકઃ ।
ઉચ્છેદ્યાઃ સર્વ એવૈતે વિખ્યાપ્યૈવં નૃપે ભૃગુઃ ॥

એકપાત્રે ચ વા પઙ્ક્ત્યાં સંભોક્તા યસ્ય યો ભવેત્ ।
અકુર્વંસ્ તત્ તથા દણ્ડ્યસ્ તસ્ય દોષમ્ અદર્શયન્ ॥

ગણમ્ ઉદ્દિશ્ય યત્ કિંચિત્ કૃત્વર્ણં ભક્ષિતં ભવેત્ ।
આત્માર્થં વિનિયુક્તં વા દેયં તૈર્ એવ તદ્ ભવેત્ ॥

ગણાનાં શ્રેણિવર્ગાણાં ગતાઃ સ્યુર્ યે તુ મધ્યતામ્ ।
પ્રાક્તનસ્ય ધનર્ણસ્ય સમાંશાઃ સર્વ એવ તે ॥

તથૈવ ભોજ્યવૈભાજ્ય દાનધર્મક્રિયાસુ ચ ।
સમૂહસ્થો ઽંશભાગી સ્યાત્ પ્રગતસ્ ત્વ્ અંશભાઙ્ ન તુ ॥

યત્ તૈઃ પ્રાપ્તં રક્ષિતં વા ગણાર્થે વા ઋણં કૃતમ્ ।
રાજપ્રસાદલબ્ધં ચ સર્વેષામ્ એવ તત્સમમ્ ॥

નાનાપૌરસમૂહસ્ તુ નૈગમઃ પરિકીર્તિતઃ ।
નાનાયુધધરા વ્રાતાઃ સમવેતાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

સમૂહો વણિજાદીનાં પૂગઃ સંપરિકીર્તિતઃ ।
પ્રવ્રજ્યાવસિતા યે તુ પાષણ્ડાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં સમૂહસ્ તુ ગણઃ સંપરિકીર્તિતઃ ।
શિલ્પોપજીવિનો યે તુ શિલ્પિનઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥