કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 621-640

વનિઙ્વીથીપરિગતં વિજ્ઞાતં રાજપુરુષૈઃ ।
અવિજ્ઞાતાશ્રયાત્ ક્રીતં વિક્રેતા યત્ર વા મૃતઃ ॥

સ્વામી દત્વાર્ધમૂલ્યં તુ પ્રગૃહ્ણીત સ્વક ધનમ્ ।
અર્ધં દ્વયોર્ અપહૃતં તત્ર સ્યાદ્ વ્યવહારતઃ ॥

અવિજ્ઞાતક્રયો દોષસ્ તથા ચાપરિપાલનમ્ ।
એતદ્ દ્વયં સમાખ્યાતં દ્રવ્યહાનિકરં બુદ્ધૈઃ ॥

સમવેતાસ્ તુ યે કેચિચ્ શલ્પિનો વણિજો ઽપિ વા ।
અવિભજ્ય પૃથગ્ભૂતૈઃ પ્રાપ્તં તત્ર ફલં સમમ્ ॥

ભાણ્ડપિણ્ડવ્યયોદ્ધાર ભારસારાર્થવીક્ષણમ્ ।
કુર્યુસ્ તે ઽવ્યભિચારેણ સમયેન વ્યવસ્થિતાઃ ॥

પ્રયોગં કુર્વતે યે તુ હેમધાન્યરસાદિના ।
સમન્યૂનાધિકૈર્ અંશૈર્ લાભસ્ તેષાં તથાવિધઃ ॥

બહૂનાં સંમતો યસ્ તુ દદ્યાદ્ એકો ધનં નરઃ ।
ઋણં ચ કારયેદ્ વાપિ સર્વૈર્ એવ કૃતં ભવેત્ ॥

જ્ઞાતિસંબન્ધિસુહૃદામ્ ઋણં દેયં સબન્ધકમ્ ।
અન્યેષાં લગ્નકોપેતં લેખ્યસાક્ષિયુતં તથા ॥

સ્વેચ્છાદેયં હિરણ્યં તુ રસા ધાન્યં ચ સાવિધિ ।
દેશસ્થિત્યા પ્રદાતવ્યં ગ્રહીતવ્યં તથૈવ ચ ॥

સમવેતૈસ્ તુ યદ્ દત્તં પ્રાર્થનીયં તથૈવ તત્ ।
ન ચ યાચેત યઃ કશ્ચિલ્ લાભાત્ સ પરિહીયતે ॥

ચોરતઃ સલિલાદ્ અગ્નેર્ દ્રવ્યં યસ્ તુ સમાહરેત્ ।
તસ્યાંશો દશમો દેયઃ સર્વવાદેષ્વ્ અયં વિધિઃ ॥

શિક્ષકાભિજ્ઞકુશલા આચાર્યશ્ ચેતિ શિલ્પિનઃ ।
એકદ્વિત્રિચતુર્ભાગાન્ હરેયુસ્ તે યથોત્તરમ્ ॥

પરરાષ્ટ્રાદ્ ધનં યત્ સ્યાચ્ ચૌરૈઃ સ્વામ્યાજ્ઞયાહૃતમ્ ।
રાજ્ઞો દશાંશમ્ ઉદ્ધૃત્ય વિભજેરન્ યથાવિધિ ॥

ચોરાણાં મુખ્યભૂતસ્ તુ ચતુરો ઽંશાંસ્ તતો હરેત્ ।
શૂરો ઽંશાંસ્ ત્રીન્ સમર્થો દ્વૌ શોષાસ્ ત્વ્ એકૈકમ્ એવ ચ ॥

તેષાં ચેત્ પ્રસૃતાનાં યો ગ્રહણં સમવાપ્નુયાત્ ।
તન્મોક્ષણાર્થં યદ્ દત્તં વહેયુસ્ તે યથાંશતઃ ॥

નર્તકાનામ્ એષ એવ ધર્મઃ સદ્ભિર્ ઉદાહૃતઃ ।
તાલજ્ઞો લભતે હ્ય્ અર્ધં ગાયનાસ્ તુ સમાંશિનઃ ।
પ્રમુખા દ્વ્યંશમ્ અર્હન્તિ સો ઽયં સંભૂય કુર્વતામ્ ॥

વણિજાં કર્ષકાણાં ચ ચોરાણાં શિલ્પિનાં તથા ।
અનિયમ્યાંશકર્તૄણાં સર્વેષામ્ એષ નિર્ણયઃ ॥

વિક્રયં ચૈવ દાનં ચ ન નેયાઃ સ્યુર્ અનિચ્છવઃ ।
દારાઃ પુત્રાશ્ ચ સર્વસ્વમ્ આત્મનૈવ તુ યોજયેત્ ॥

આપત્કાલે તુ કર્તવ્યં દાનં વિક્રય એવ વા ।
અન્યથા ન પ્રવર્તેત ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ ॥

સર્વસ્વગૃહવર્જં તુ કુટુમ્બભરણાધિકમ્ ।
યદ્ દ્રવ્યં તત્ સ્વકં દેયમ્ અદેયં સ્યાદ્ અતો ઽન્યથા ॥