કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 581-600

વિણ્મૂત્રશઙ્કા યસ્ય સ્યાદ્ ધાર્યમાણસ્ય દેહિનઃ ।
પૃષ્ઠતો વાનુગન્તવ્યો નિબદ્ધં વા સમુત્સૃજેત્ ॥

સ કૃતપ્રતિભૂશ્ ચૈવ મોક્તવ્યઃ સ્યાદ્ દિને દિને ।
આહારકાલે રાત્રૌ ચ નિબન્ધે પ્રતિભૂઃ સ્થિતઃ ॥

યો દર્શનપ્રતિભુવં નાધિગચ્છેન્ ન ચાશ્રયેત્ ।
સ ચારકે નિરોદ્ધવ્યઃ સ્થાપ્યો વાવેદ્ય રક્ષિણઃ ॥

ન ચારકે નિરોદ્ધવ્ય આર્યઃ પ્રાત્યયિકઃ શુચિઃ ।
સો ઽનિબદ્ધઃ પ્રમોક્તવ્યો નિબદ્ધઃ શપથેન વા ॥

પીડનેનોપરોધેન સાધયેદ્ ઋણિકં ધની ।
કર્મણા વ્યવહારેણ સાન્ત્વેનાદૌ વિભાવિતઃ ॥

આદદીતાર્થમ્ એવં તુ વ્યાજેનાચરિતેન ચ ।
કર્મણા ક્ષત્રવિશ્શૂદ્રાન્ સમહીનાંશ્ ચ દાપયેત્ ॥

રાજાનં સ્વામિનં વિપ્રં સાન્ત્વેનૈવ પ્રદાપયેત્ ।
રિક્થિનં સુહૃદં વાપિ ચ્છલેનૈવ પ્રસાધયેત્ ॥

વણિજઃ કર્ષકાશ્ ચૈવ શિલ્પિનશ્ ચાબ્રવીદ્ ભૃગુઃ ।
દેશાચારેણ દાપ્યાઃ સ્યુર્ દુષ્ટાન્ સંપીડ્ય દાપયેત્ ॥

પીડયેત્ તુ ધની યત્ર ઋણિકં ન્યાયવાદિનમ્ ।
તસ્માદ્ અર્થાત્ સ હીયેત તત્સમં ચાપ્નુયાદ્ દમમ્ ॥

યદિ હ્ય્ આદાવ્ અનાદિષ્ટમ્ અશુભં કર્મ કારયેત્ ।
પ્રાપ્નુયાત્ સાહસં પૂર્વમ્ ઋણાન્ મુચ્યેત ચર્ણિકઃ ॥

ઉદ્ધારાદિકમ્ આદાય સ્વામિને ન દદાતિ યઃ ।
સ તસ્ય દાસો ભૃત્યઃ સ્ત્રી પશુર્ વા જાયતે ગૃહે ॥

ત્રયપ્રોષિતનિક્ષિપ્ત બન્ધાન્વાહિતયાચિતમ્ ।
વૈશ્યવૃત્ત્યર્પિતં ચૈવ સો ઽર્થસ્ તૂપનિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

નિક્ષિપ્તં યસ્ય યત્ કિંચિત્ તત્પ્રયત્નેન પાલયેત્ ।
દૈવરાજકૃતાદ્ અન્યો વિનાશસ્ તસ્ય કીર્ત્યતે ॥

યસ્ય દોષેણ યત્ કિંચિદ્ વિનાશ્યેત હ્રિયેત વા ।
તદ્ દ્રવ્યં સોદયં દાપ્યો દૈવરાજકૃતાદ્ વિના ॥

યાચિતાનન્તરં નાશે દૈવરાજકૃતે ઽપિ સઃ ।
ગ્રહીતા પ્રતિદાપ્યઃ સ્યાન્ મૂલ્યમાત્રં ન સંશયઃ ॥

ન્યાસાદિકં પરદ્રવ્યં પ્રભક્ષિતમ્ ઉપેક્ષિતમ્ ।
અજ્ઞાનનાશિતં ચૈવ યેન દાપ્યઃ સ એવ તત્ ॥

ભક્ષિતં સોદયં દાપ્યઃ સમં દાપ્ય ઉપેક્ષિતમ્ ।
કિંચિન્ ન્યૂનં પ્રદાપ્યઃ સ્યાદ્ દ્રવ્યમ્ અજ્ઞાનનાશિતમ્ ॥

અરાજદૈવિકેનાપિ નિક્ષિપ્તં યત્ર નાશિતમ્ ।
ગ્રહીતુઃ સહ ભાણ્ડેન દાતુર્ નષ્ટં તદ્ ઉચ્યતે ॥

જ્ઞાત્વા દ્રવ્યવિયોગં તુ દાતા યત્ર વિનિક્ષિપેત્ ।
સર્વોપાયવિનાશે ઽપિ ગ્રહીતા નૈવ દાપ્યતે ॥

ગ્રાહકસ્ય હિ યદ્ દોષાન્ નષ્ટં તુ ગ્રાહકસ્ય તત્ ।
તસ્મિન્ નષ્ટે હૃતે વાપિ ગ્રહીતા મૂલ્યમ્ આહરેત્ ॥