કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 561-580

પ્રાતિભાવ્યાગતં પૌત્રૈર્ દાતવ્યં ન તુ તત્ક્વચિત્ ।
પુત્રેણાપિ સમં દેયમ્ ઋણં સર્વત્ર પૈતૃકમ્ ॥

રિક્થહર્ત્રા ઋણં દેયં તદભાવે ચ યોષિતઃ ।
પુત્રૈશ્ ચ તદભાવે ઽન્યૈ રિક્થભાગ્ભિર્ યથાક્રમમ્ ॥

યાવન્ ન પૈતૃકં દ્રવ્યં વિદ્યમાનં લભેત્ સુતઃ ।
સુસમૃદ્દો ઽપિ દાપ્યઃ સ્યાત્ તાવન્ નૈવાધમર્ણિકઃ ॥

લિખિતં મુક્તકં વાપિ દેયં યત્ તુ પ્રતિશ્રુતમ્ ।
પરપૂર્વસ્ત્રિયૈ યત્ તુ વિદ્યાત્ કામકૃતં નૃણામ્ ॥

યત્ર હિંસાં સમુત્પાદ્ય ક્રોધાદ્ દ્રવ્યં વિનાશ્ય વા ।
ઉક્તં તુષ્ટિકરં યત્ તુ વિદ્યાદ્ ક્રોધકૃતં તુ તત્ ॥

સ્વસ્થેનાર્તેન વા દેયં ભાવિતં ધર્મકારણાત્ ।
અદત્ત્વા તુ મૃતે દાપ્યસ્ તત્સુતો નાત્ર સંશયઃ ॥

નિર્ધનૈર્ અનપત્યૈસ્ તુ યત્ કૃતં શૌણ્ડિકાદિભિઃ ।
તત્સ્ત્રીણામ્ ઉપભોક્તા તુ દદ્યાત્ તદૃણમ્ એવ હિ ॥

શૌણ્ડિકવ્યાધજનક ગોપનાવિકયોષિતામ્ ।
અધિષ્ઠાતા ઋણં દાપ્યસ્ તાસાં ભર્તૃક્રિયાસુ તત્ ॥

ન ચ ભાર્યાકૃતમ્ ઋણં કથંચિત્ પત્યુર્ આભવેત્ ।
આપત્કૃતાદ્ ઋતે પુંસાં કુટુમ્બાર્થે હિ વિસ્તરઃ ॥

અન્યત્ર રજકવ્યાધ ગોપશૌણ્ડિકયોષિતામ્ ।
તેષાં તુ તત્પરા વૃત્તિઃ કુટુમ્બં ચ તદાશ્રયમ્ ॥

અમતેનૈવ પુત્રસ્ય પ્રધના યાન્યમ્ આશ્રયેત્ ।
પુત્રેણૈવાપહાર્યં તદ્ ધનં દુહિતૃભિર્ વિના ॥

ઋણાર્થમ્ આહરેત્ તન્તું ન સુખાર્થં કદાચન ।
અયુક્તે કારણે યસ્માત્ પિતરૌ તુ ન દાપયેત્ ॥

યા સ્વપુત્રં તુ જહ્યાત્ સ્ત્રી સમર્થમ્ અપિ પુત્રિણી ।
આહૃત્ય સ્ત્રીધનં તત્ર પિત્ર્યર્ણં શોધયેન્ મનુઃ ॥

બાલપુત્રાધિકાર્થા ચ ભર્તારં યાન્યમ્ આશ્રિતા ।
આશ્રિતસ્ તદૃણં દદ્યાદ્ બાલપુત્રાવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

દીર્ઘપ્રવાસિનિર્બન્ધુ જડોન્મત્તાર્તલિઙ્ગિનામ્ ।
જીવતામ્ અપિ દાતવ્યં તત્સ્ત્રીદ્રવ્યસમાશ્રિતૈઃ ॥

વ્યસનાભિપ્લુતે પુત્રે બાલો વા યત્ન દૃશ્યતે ।
દ્રવ્યહૃદ્ દાપ્યતે તત્ર તસ્યાભાવે પુરન્ધ્રિહૃત્ ॥

પૂર્વં દદ્યાદ્ ધનગ્રાહઃ પુત્રસ્ તસ્માદ્ અનન્તરમ્ ।
યોષિદ્ગ્રાહઃ સુતાભાવે પુત્રો વાત્યન્તનિર્ધનઃ ॥

દેયં ભાર્યાકૃતમ્ ઋણં ભર્ત્રા પુત્રેણ માતૃકમ્ ।
ભર્તુર્ અર્થે કૃતં યત્ સ્યાદ્ અભિધાય ગતે દિશમ્ ॥

દેયં પુત્રકૃતં તત્ સ્યાદ્ યચ્ ચ સ્યાદ્ અનુવર્ણિતમ્ ।
કૃતાસંવાદિતં યચ્ ચ શ્રુત્વા ચૈવાનુચોદિતમ્ ॥

ધાર્યો ઽવરુદ્ધસ્ ત્વ્ ઋણિકઃ પ્રકાશં જનસંસદિ ।
યાવન્ ન દદ્યાદ્ દેયં ચ દેશાચારસ્થિતિર્ યથા ॥