કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 541-560

સત્યંકારવિસંવાદે દ્વિગુણં પ્રતિદાપયેત્ ।
અકુર્વતસ્ તુ તદ્ ધાનિ સત્યંકારપ્રયોજનમ્ ॥

કુટુમ્બાર્થમ્ અશક્તેન ગૃહીતં વ્યાધિતેન વા ।
ઉપપ્લવનિમિત્તે ચ વિદ્યાદ્ આપત્કૃતે તુ તત્ ॥

કન્યાવૈવાહિકં ચૈવ પ્રેતકાર્યે ચ યત્કૃતમ્ ।
એતત્ સર્વં પ્રદાતવ્યં કુટુમ્બેન કૃતં પ્રભોઃ ॥

ઋણં પુત્રકૃતં પિત્રા ન દેયમ્ ઇતિ ધર્મતઃ ।
દેયં પ્રતિશ્રુતં યત્ સ્યાત્ યચ્ ચ સ્યાદ્ અનુમોદિતમ્ ॥

પ્રોષિતસ્યામતેનાપિ કુટુમ્બાર્થમ્ ઋણં કૃતમ્ ।
દાસસ્ત્રીમાતૃશિષ્યૈર્ વા દદ્યાત્ પુત્રેણ વા ભૃગુઃ ॥

ભર્ત્રા પુત્રેણ વા સાર્ધં કેવલેનાત્મના કૃતમ્ ।
ઋણમ્ એવંવિધં દેયં નાન્યથા તત્કૃતં સ્ત્રિયા ॥

મર્તુકામેન યા ભર્ત્રા પ્રોક્તા દેયમ્ ઋણં ત્વયા ।
અપ્રપન્નાપિ સા દાપ્યા ધનં યદ્ય્ આશ્રિતં સ્ત્રિયામ્ ॥

વિદ્યમાનેઅપિ રોગાર્તે સ્વદેશાત્ પ્રોષિતે ઽપિ વા ।
વિંશાત્ સંવત્સરાદ્ દેયં ઋણં પિતૃકૃતં સુતૈઃ ॥

વ્યાધિતોન્મત્તવૃદ્ધાનાં તથા દીર્ઘપ્રવાસિનામ્ ।
ઋણમ્ એવંવિધં પુત્રાઞ્ જીવતામ્ અપિ દાપયેત્ ॥

સાંનિધ્યે ઽપિ પિતુઃ પુત્રૈર્ ઋણં દેયં વિભાવિતમ્ ।
જાત્યન્ધપતિતોન્મત્ત ક્ષયશ્વિત્રાદિરોગિણઃ ॥

પિતૄણાં સૂનુભિર્ જાતૈર્ દાનેનૈવાધમાદ્ ઋણાત્ ।
વિમોક્ષસ્ તુ યતસ્ તસ્માદ્ ઇચ્છન્તિ પિતરઃ સુતાન્ ॥

નાપ્રાપ્તવ્યવહારેણ પિતર્ય્ ઉપરતે ક્વચિત્ ।
કાલે તુ વિધિના દેયં વસેયુર્ નરકે ઽન્યથા ॥

અપ્રાપ્તવ્યવહારશ્ ચેત્ સ્વતન્ત્રો ઽપીહ નર્ણભાક્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં હિ સ્મૃતં જ્યેષ્ઠે જ્યૈષ્ઠે ગુણવયઃકૃતમ્ ॥

યદ્ દૃષ્ટં દત્તશેષં વા દેયં પૈતામહં તુ તત્ ।
સદોષં વ્યાહતં પિત્રા નૈવ દેયમ્ ઋણં ક્વચિત્ ॥

પિત્રા દૃષ્ટમ્ ઋણં યત્ તુ ક્રમાયાતં પિતામહાત્ ।
નિર્દોષં નોદ્ધૃતં પુત્રૈર્ દેયં પૌત્રૈસ્ તુ તદ્ભૃગુઃ ॥

પૈતામહં તુ યત્ પુત્રૈર્ ન દત્તં રોગિભિઃ સ્થિતૈઃ ।
તસ્માદ્ એવંવિધં પૌત્રૈર્ દેયં પૈતામહં સમમ્ ॥

ઋણં તુ દાપયેત્ પુત્રં યદિ સ્યાન્ નિરુપદ્રવઃ ।
દ્રવિણાર્હશ્ ચ ધુર્યશ્ ચ નાન્યથા દાપયેત્ સુતમ્ ॥

યદ્ દેયં પિતૃભિર્ નિત્યં તદભાવે તુ તદ્ધનાત્ ।
તદ્ ધનં પુત્રપુત્રૈર્ વા દેયં તત્સ્વામિને તદા ॥

પિત્રર્ણે વિદ્યમાને તુ ન ચ પુત્રો ધનં હરેત્ ।
દેયં તદ્ધનિકે દ્રવ્યં મૃતે ગૃહ્ણંસ્ તુ દાપ્યતે ॥

પુત્રાભાવે તુ દાતવ્યમ્ ઋણં પૌત્રેણ યત્નતઃ ।
ચતુર્થેન ન દાતવ્યં તસ્માત્ તદ્ વિનિર્વર્તતે ॥