કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 521-540

યસ્ તુ સર્વસ્વમ્ આદિશ્ય પ્રાક્ પશ્ચાન્ નામચિહ્નિતમ્ ।
આદધ્યાત્ તત્ કથં ન સ્યાચ્ ચિહ્નિતં બલવત્તરમ્ ॥

મર્યાદાચિહ્નિતં ક્ષેત્રં ગ્રામં વાપિ યદા ભવેત્ ।
ગ્રામાદયશ્ ચ લિખ્યન્તે તદા સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

આધીકૃતં તુ યત્ કિંચિદ્ વિનષ્ટં દૈવરાજતઃ ।
તત્ર ઋણં સોદયં દાપ્યો ધનિનામ્ અધમર્ણકઃ ॥

ન ચેદ્ ધનિકદોષેણ નિપતેદ્ વા મ્રિયેત વા ।
આધિમ્ અન્યં સ દાપ્યઃ સ્યાદ્ ઋણાન્ મુચ્યેત નર્ણિકઃ ॥

અકામમ્ અનનુજ્ઞાતમ્ અધિં યઃ કર્મ કારયેત્ ।
ભોક્તા કર્મફલં દાપ્યો વૃદ્ધિં વા લભતે ન સઃ ॥

યસ્ ત્વ્ આધિં કર્મ કુર્વાણં વાચા દણ્ડેન કર્મભિઃ ।
પીડયેદ્ ભત્સયેચ્ ચૈવ પ્રાપ્નુયાત્ પૂર્વસાહસમ્ ॥

બલાદકામં યત્રાધિમ્ અનિસૃષ્ટં પ્રવેશયેત્ ।
પ્રાપ્નુયાત્ સાહસં પૂર્વમ્ આધાતા ચાધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

આધિં દુષ્ટેન લેખ્યેન ભુઙ્ક્તે યમ્ ઋણિકાદ્ ધની ।
નૃપો દમં દાપયિત્વા આધિકેખ્યં વિનાશયેત્ ॥

આધાતા યત્ર ન સ્યાત્ તુ ધની બન્ધં નિવેદયેત્ ।
રાજ્ઞસ્ તતઃ સ વિખ્યાતો વિક્રેય ઇતિ ધારણા ।
સવૃદ્ધિકં ગૃહીત્વા તુ શેષં રાજન્ યથાર્પયેત્ ॥

દાનોપસ્થાનવાદેષુ વિશ્વાસશપથાય ચ ।
લગ્નકં કારયેદ્ એવં યથાયોગં વિપર્યયે ॥

દર્શનપ્રતિભૂર્યસ્ તં દેશે કાલે ન દર્શયેત્ ।
નિબન્ધમ્ આવહેત્ તત્ર દૈવરાજકૃતાદ્ ઋતે ॥

નષ્ટસ્યાન્વેષણાર્થં તુ દેયં પક્ષત્રયં પરમ્ ।
યદ્ય્ અસૌ દર્શયેત્ તત્ર મોક્તવ્યઃ પ્રતિભૂર્ ભવેત્ ॥

કાલે વ્યતીતે પ્રતિભૂર્ યદિ તં નૈવ દર્શયેત્ ।
સ તમ્ અર્થં પ્રદાપ્યઃ સ્યાત્ પ્રેતે ચૈવં વિધીયતે ॥

ગૃહીત્વા બન્ધકં યત્ર દર્શને ઽસ્ય સ્થિતો ભવેત્ ।
વિના પિત્રા ધનં તસ્માદ્ દાપ્યઃ સ્યાત્ તદ્ ઋણં સુતઃ ॥

યો યસ્ય પ્રતિભૂસ્ તિષ્ઠેદ્ દર્શનાયેહ માનવઃ ।
અદર્શયન્ સ તં તસ્મૈ પ્રયચ્છેત્ સ્વધનાદ્ ઋણમ્ ॥

આદ્યૌ તુ વિતથે દાપ્યૌ તત્કાલાવેદિતં ધનમ્ ।
ઉત્તરૌ તુ વિસંવાદે તૌ વિના તત્સુતૌ તથા ॥

એકચ્છાયાશ્રિતે સર્વં દદ્યાત્ તુ પ્રોષિતે સુતઃ ।
મૃતે પિતરિ પિતૃઅંશં પરર્ણં ન બૃહસ્પતિઃ ॥

એકચ્છાયાપ્રવિષ્ટાનાં દાપ્યો તસ્ તત્ર દૃશ્યતે ।
પ્રોષિતે તત્સુતઃ સર્વં પિત્રંશં તુ મૃતે સુતઃ ॥

પ્રાતિભાવ્યં તુ યો દદ્યાત્ પીડિતઃ પ્રતિભાવિતઃ ।
ત્રિપક્ષાત્ પરતઃ સો ઽર્થં દ્વિગુણં લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

યસ્યાર્થે યેન યદ્ દત્તં વિધિનાભ્યર્થિતેન તુ ।
સાક્ષિભિર્ ભાવિતેનૈવ પ્રતિભૂસ્ તત્ સમાપ્નુયાત્ ॥