કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 481-500

આચાર્યસ્ય પિતુર્ માતુર્ બાન્ધવાનાં તથૈવ ચ ।
એતેષામ્ અપરાધેષુ દણ્ડો નૈવ વિધીયતે ॥

પ્રાણાત્યયે તુ યત્ર સ્યાદ્ અકાર્યકરણં કૃતમ્ ।
દણ્ડસ્ તત્ર તુ નૈવ સ્યાદ્ એષ ધર્મો ભૃગુસ્મૃતઃ ॥

ન જાતુ બ્રાહ્મણં હન્યાત્ સર્વપાપેષ્વ્ અવસ્થિતમ્ ।
રાષ્ટ્રાચ્ ચૈનં બહિઃ કુર્યાત્ સમગ્રધનમ્ અક્ષતમ્ ॥

ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનાં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અકુર્વતામ્ ।
શરીરધનસંયુક્તં દણ્ડં ધર્મ્યં પ્રકલ્પયેત્ ॥

યેન દોષેણ શૂદ્રસ્ય દણ્ડો ભવતિ ધર્મતઃ ।
તેન ચેત્ ક્ષત્રવિપ્રાણાં દ્વિગુણો દ્વિગુણો ભવેત્ ॥

પ્રવ્રજ્યાવસિતં શૂદ્રં જપહોમપરાયણમ્ ।
વધેન શાસયેત્ પાપં દણ્ડ્યો વા દ્વિગુણં દમમ્ ॥

સર્વેષુ ચાપરાધેષુ પુંસો યો ઽર્થદમઃ સ્મૃતઃ ।
તદર્ધં યોષિતો દદ્યુર્ વધે પુંસો ઽઙ્ગ કર્તનમ્ ॥

નાસ્વતન્ત્રાઃ સ્ત્રિયો ગ્રાહ્યાઃ પુમાંસ્ તત્રાપરાધ્યતિ ।
પ્રભુણા શાસનીયાસ્ તા રાજા તુ પુરુષં નયેત્ ॥

પ્રોષિતસ્વામિકા નારી પ્રાપિતા યદ્ય્ અપિ ગ્રહે ।
તાવત્ સા બન્ધને સ્થાપ્યા યાવત્ પ્રત્યાગતઃ પ્રભુઃ ॥

કલ્પિતો યસ્ય યો દણ્ડસ્ ત્વ્ અપરાધસ્ય યત્નતઃ ।
પણાનાં ગ્રહણં તુ સ્યાત્ તન્મૂલ્યં વાથ રાજનિ ॥

માષપાદો દ્વિપાદો વા દણ્ડો યત્ર પ્રવર્તિતઃ ।
અનિર્દિષ્ટં તુ વિજ્ઞેયં માષકં તુ પ્રકલ્પયેત્ ॥

યત્રોક્તો માષકૈર્ દણ્ડો રાજતં તત્ર નિર્દિશેત ।
કૃષ્ણલૈશ્ ચોક્તમ્ એવ સ્યાદ્ ઉક્તદણ્ડવિનિશ્ચયઃ ॥

માષો વિંશતિભાગસ્ તુ જ્ઞેયઃ કાર્ષાપણસ્ય તુ ।
કાકણી તુ ચતુર્ભાગા માષકસ્ય પણસ્ય ચ ॥

પઞ્ચનદ્યાઃ પ્રદેશે તુ સંજ્ઞેયં વ્યવહારિકી ।
કાર્ષાપણોણ્ડિકા જ્ઞેયાસ્ તાશ્ ચતસ્રસ્ તુ ધાનકઃ ।
તે દ્વાદશ સુવર્ણાસ્ તુ દીનારશ્ ચિત્રકઃ સ્મૃતઃ ॥

અસત્ સદ્ ઇતિ યઃ પક્ષઃ સભ્યૈર્ એવાવધાર્યતે ।
તીરિતઃ સો ઽનુશિષ્ટસ્ તુ સાક્ષિવાક્યાત્ પ્રકીર્તિતઃ ॥

કુલાદિભિર્ નિશ્ચિતે ઽપિ સન્તોષં ન ગતસ્ તુ યઃ ।
વિચાર્ય તત્ કૃતં રાજા કુકૃતં પુનર્ ઉદ્ધરેત્ ॥

ન સ્ત્રીભ્યો દાસબાલેભ્યઃ પ્રયચ્છેત્ ક્વચિદ્ ઉદ્ધૃતમ્ ।
દાતા ન લભતે તત્ તુ તેભ્યો દદ્યાત્ તુ યદ્ વસુ ॥

ઋણિકેન તુ યા વૃદ્ધિર્ અધિકા સંપ્રકલ્પિતા ।
આપત્કાલકૃતા નિત્યં દાતવ્યા કારિતા તુ સા ।
અન્યથા કારિતા વૃદ્ધિર્ ન દાતવ્યા કથંચન ॥

એકાન્તેનૈવ વૃદ્ધિં તુ શોધયેદ્ યત્ર ચર્ણિકમ્ ।
પ્રતિકાલં દદાત્ય્ એવ શિખાવૃદ્ધિસ્ તુ સા સ્મૃતા ॥

ગૃહાત્ તોષઃ ફલં ક્ષેત્રાદ્ ભોગલાભઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥