કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 461-480

સહસ્રં ષટ્શતં ચૈવ તથા પઞ્ચ શતાનિ ચ ।
ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકમ્ એવં ચ હીનં હીનેષુ કલ્પયેત્ ॥

યત્રોપદિશ્યતે કર્મ કર્તુર્ અઙ્ગં ન તૂચ્યતે ।
દક્ષિણસ્ તત્ર વિજ્ઞેયઃ કર્મણાં પારગઃ કરઃ ॥

આચતુર્દશકાદ્ અહ્નો યસ્ય નો રાજદૈવિકમ્ ।
વ્યસનં જાયતે ઘોરં સ જ્ઞેયઃ શપથે શુચિઃ ॥

ઉન્મત્તેનૈવ મત્તેન તથા ભાવાન્તરેણ વા ।
યદ્ દત્તં યત્ કૃતં વાથ પ્રમાણં નૈવ તદ્ ભવેત્ ॥

અસ્વતન્ત્રકૃતં કાર્યં તસ્ય સ્વામી નિવર્તયેત્ ।
ન ભર્ત્રા વિવદેતાન્યો ભીતોન્મત્તકૃતાદ્ ઋતે ॥

પિતાસ્વતન્ત્રઃ પિતૃમાન્ ભ્રાતા ભાતૃવ્ય એવ વા ।
કનિષ્ઠો વાવિભક્તસ્વો દાસઃ કર્મકરસ્ તથા ॥

ન ક્ષેત્રગૃહદાસાનાં દાનાધમનવિક્રયાઃ ।
અસ્વતન્ત્રકૃતાઃ સિદ્ધિં પ્રાપ્નુયુર્ નાનુવર્ણિતાઃ ॥

પ્રમાણં સર્વ એવૈતે પણ્યાનાં ક્રયવિક્રયે ।
યદિ સંવ્યવહારં તે કુર્વન્તો ઽપ્ય્ અનુમોદિતાઃ ॥

ક્ષેત્રાદીણાં તથૈવ સ્યુર્ ભ્રાતા ભ્રાતૃસુતઃ સુતઃ ।
નિસૃષ્ટાઃ કૃત્યકરણે ગુરુણા યદિ ગચ્છતા ॥

નિસૃષ્ટાર્થસ્ તુ યો યસ્મિન્ તસ્મિન્ન્ અર્થે પ્રભુસ્ તુ સઃ ।
તદ્ભર્તા તત્કૃતં કાર્યં નાન્યથા કર્તુમ્ અર્હતિ ॥

સુતસ્ય સુતદારાણાં વશિત્વં ત્વ્ અનુશાસને ।
વિક્રયે ચૈવ દાને ચ વશિત્વં ન સુતે પિતુઃ ॥

શુદ્ધિસ્ તુ શાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞૈશ્ ચિકિત્સા સમુદાહૃતા ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચ દણ્ડં ચ તાભ્યાં સા દ્વિવિધા સ્મૃતા ॥

અનેકાર્થાભિયોગે ઽપિ યાવત્ સંસાધયેદ્ ધની ।
સાક્ષિભિસ્ તાવદ્ એવાસૌ લભતે સાધિતં ધનમ્ ॥

સર્વાપલાપં યઃ કૃત્વા મિથો ઽલ્પમ્ અપિ સંવદેત્ ।
સર્વમ્ એવ તુ દાપ્યઃ સ્યાદ્ અભિયુક્તો બૃહસ્પતિઃ ॥

એવં ધર્માસનસ્થેન સમેનૈવ વિવાદિના ।
કાર્યાણાં નિર્ણયો દૃશ્યો બ્રાહ્મણૈઃ સહ નાન્યથા ॥

વ્યવહારાન્ સ્વયં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વા પ્રાઙ્વિવાકતઃ ।
જયપત્રં તતો દદ્યાત્ પરિજ્ઞાનાય પાર્થિવઃ ॥

રાજા તુ સ્વામિને વિપ્રં સાન્ત્વેનૈવ પ્રદાપયેત્ ।
દેશાચારેણ ચાન્યાંસ્ તુ દુષ્ટાન્ સંપીડ્ય દાપયેત્ ॥

રિક્થિનં સુહૃદં વાપિ ચ્છલેનૈવ પ્રદાપયેત્ ।
વણિજઃ કર્ષકાંશ્ ચાપિ શિલ્પિનશ્ ચાબ્રવીદ્ ભૃગુઃ ॥

ધનદાનાસહં બુદ્ધ્વા સ્વાધીનં કર્મ કારયેત્ ।
અશક્તૌ બન્ધનાગારં પ્રવેશ્યો બ્રાહ્મણાદ્ ઋતે ॥

કર્ષકાન્ ક્ષત્રવિશ્શૂદ્રાન્ સમીહાનાંસ્ તુ દાપયેત્ ॥