કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 381-400

પ્રત્યર્થિનાર્થિના વાપિ સાક્ષિદૂષણસાધને ।
પ્રસ્તુતાર્થોપયોગિત્વાદ્ વ્યવહારાન્તરં ન ચ ॥

સાક્ષિદોષાઃ પ્રવક્તવ્યાઃ સંસદિ પ્રતિવાદિના ।
પત્રે વિલિખ્ય તાન્ સર્વાન્ વાચ્યઃ પ્રત્યુત્તરં તતઃ ॥

પ્રતિપત્તૌ તુ સાક્ષિત્વમ્ અર્હન્તિ ન કદાચન ।
અતો ઽન્યથા ભાવનીયાઃ ક્રિયયા પ્રતિવાદિના ॥

અભાવયન્ ધનમ્ દાપ્યઃ પ્રત્યર્થી સાક્ષિણઃ સ્ફુટમ્ ।
ભાવિતાઃ સાક્ષિણઃ સર્વે સાક્ષિધર્મનિરાકૃતાઃ ॥

આકારો ઽઙ્ગિતચેષ્ટાભિસ્ તસ્ય ભાવં વિભાવયેત્ ।
પ્રતિવાદી ભવેદ્ ધીનઃ સો ઽનુમાનેન લક્ષ્યતે ॥

કમ્પઃ સ્વેદો ઽથ વૈકલ્યમ્ ઓષ્ઠશોષાભિમર્શને ।
ભૂલેખનં સ્થાનહાનિસ્ તિર્યગૂર્ધ્વનિરીક્ષણમ્ ।
સ્વરભેદશ્ ચ દુષ્ટસ્ય ચિહ્નાન્ય્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

સભાન્તઃસ્થૈસ્ તુ વક્તવ્યં સાક્ષ્યં નાન્યત્ર સાક્ષિભિઃ ।
સર્વસાક્ષ્યેષ્વ્ અયં ધર્મો હ્ય્ અન્યત્ર સ્થાવરેષુ તુ ॥

અર્થિપ્રત્યર્થિસાંનિધ્યે સાધ્યાર્થસ્ય ચ સંનિધૌ ।
પ્રત્યક્ષં દેશયેત્ સક્ષ્યં પરોક્ષં ન કથંચન ॥

અર્થસ્યોપરિ વક્તવ્યં તયોર્ અપિ વિના ક્વચિત્ ।
ચતુષ્પદેષ્વ્ અયં ધર્મો દ્વિપદસ્થાવરેષુ ચ ॥

તૌલ્યગણિમમેયાનામ્ અભાવે ઽપિ વિવાદયેત્ ।
ક્રિયાકારેષુ સર્વેષુ સાક્ષિત્વં ન તતો ઽન્યથા ॥

વધે ચેત્ પ્રાણિનાં સાક્ષ્યં વાદયેચ્ છિવસંનિધૌ ।
તદભાવે તુ ચિહ્નસ્ય નાન્યથૈવ પ્રવાદયેત્ ॥

સ્વભાવોક્તં વચસ્ તેષાં ગ્રાહ્યં યદ્ દોષવર્જિતમ્ ।
ઉક્તે તુ સાક્ષિણો રાજ્ઞા ન પ્રષ્ટવ્યાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

સ્વભાવેનૈવ યદ્ બ્રૂયુસ્ તદ્ ગ્રાહ્યં વ્યાવહારિકમ્ ।
અતો યદ્ અન્યદ્ વિબ્રૂયુર્ ધર્માર્થં તદ્ અપાર્થકમ્ ॥

સમવેતૈસ્ તુ યદ્ દૃષ્ટં વક્તવ્યં તત્ તથૈવ તુ ।
વિભિન્નૈકૈકકાર્યં યદ્ વક્તવ્યં તત્ પૃથક્ પૃથક્ ॥

ભિન્નકાલે તુ યત્ કાર્યં વિજ્ઞાતં તત્ર સાક્ષિભિઃ ।
એકૈકં વાદયેત્ તત્ર ભિન્નકાલં તુ તદ્ ભૃગુઃ ॥

ઋણાદિષુ વિવાદેષુ સ્થિરપ્રાયેષુ નિશ્ચિતમ્ ।
ઊને વાપ્ય્ અધિકે વાર્થે પ્રોક્તે સાધ્યં ન સિધ્યતિ ॥

સાધ્યાર્થાંશે ઽપિ ગદિતે સાક્ષિભિઃ સકલં ભવેત્ ।
સ્ત્રીસઙ્ગે સાહસે ચૌર્યે યત્ સાધ્યં પરિકલ્પિતમ્ ॥

ઊનાધિકં તુ યત્ર સ્યાત્ તત્ સાક્ષ્યં તત્ર વર્જયેત્ ।
સાક્ષી તત્ર ન દણ્ડ્યઃ સ્યાદ્ અબ્રુવન્ દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

દેશં કાલં ધનં સંખ્યાં રૂપં જાત્યાકૃતી વયઃ ।
વિસંવદેદ્ યત્ર સાક્ષ્યે તદ્ અનુક્તં વિદુર્ બુધાઃ ॥

નિર્દિષ્ટેષ્વ્ અર્થજાતેષુ સાક્ષી ચેત્ સાક્ષ્ય આગતે ।
ન બ્રૂયાદ્ અક્ષરસમં ન તન્ નિગદિતં ભવેત્ ॥