કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 361-380

તદ્વૃત્તિજીવિનો યે ચ તત્સેવાહિતકારિણઃ ।
તદ્બન્ધુસુહૃદો ભૃત્યા આપ્તાસ્ તે તુ ન સાક્ષિણઃ ॥

માતૃષ્વસૃસુતાશ્ ચૈવ સોદર્યાસુતમાતુલાઃ ।
એતે સનાભયસ્ તૂક્તાઃ સાક્ષ્યં તેષુ ન યોજયેત્ ॥

કુલ્યાઃ સંબન્ધિનશ્ ચૈવ વિવાહ્યો ભગિનીપતિઃ ।
પિતા બન્ધુઃ પિતૃવ્યશ્ ચ શ્વશુરો ગુરવસ્ તથા ॥

નગરગ્રામદેશેષુ નિયુક્તા યે પદેષુ ચ ।
વલ્લભાશ્ ચ ન પૃચ્છેયુર્ ભક્તાસ્ તે રાજપૂરુષાઃ ॥

ઋણાદિષુ પરીક્ષેત સાક્ષિણઃ સ્થિરકર્મસુ ।
સાહસાત્યયિકે ચૈવ પરીક્ષા કુત્રચિત્ સ્મૃતા ॥

વ્યાઘાતેષુ નૃપાજ્ઞાયાઃ સંગ્રહે સાહસેષુ ચ ।
સ્તેયપારુષ્યયોશ્ ચૈવ ન પરીક્ષેત સાક્ષિણઃ ॥

અન્તર્વેશ્મનિ રાત્રૌ ચ બહિર્ગ્રામાચ્ ચ યદ્ ભવેત્ ।
એતેષ્વ્ એવાભિયોગશ્ ચેન્ ન પરીક્ષેત સાક્ષિણઃ ॥

ન સાક્ષ્યં સાક્ષિભિર્ વાચ્યમ્ અપૃષ્ટૈર્ અર્થિના સદા ।
ન સાક્ષ્યં તેષુ વિદ્યેત સ્વયમ્ આત્મનિ યોજયેત્ ॥

લેખ્યારૂઢશ્ ચોત્તરશ્ ચ સાક્ષી માર્ગદ્વયાન્વિતઃ ॥

અથ સ્વહસ્તેનારૂઢસ્ તિષ્ઠંશ્ ચૈકઃ સ એવ તુ ।
ન ચેત્ પ્રત્યભિજાનીયાત્ તત્સ્વહસ્તૈઃ પ્રસાધયેત્ ॥

અર્થિના સ્વયમ્ આનીતો યો લેખ્યે સંનિવેશ્યતે ।
સ સાક્ષી લિખિતો નામ સ્મારિતઃ પત્રકાદ્ ઋતે ॥

યસ્ તુ કાર્યપ્રસિદ્ધ્યર્થં દૃષ્ટ્વા કાર્યં પુનઃ પુનઃ ।
સ્માર્યતે હ્ય્ અર્થિના સાક્ષી સ સ્મારિત ઇહોચ્યતે ॥

પ્રયોજનાર્થમ્ આનીતઃ પ્રસઙ્ગાદ્ આગતશ્ ચ યઃ ।
દ્વૌ સાક્ષિણૌ ત્વ્ અલિખિતૌ પૂર્વપક્ષસ્ય સાધકૌ ॥

અર્થિના સ્વાર્થસિદ્દ્યર્થં પ્રત્યર્થિવચનં સ્ફુટમ્ ।
યઃ શ્રાવિતઃ સ્થિતો ગૂઢો ગૂઢસાક્ષી સ ઉચ્યતે ॥

સાક્ષિણામ્ અપિ યઃ સાક્ષ્યમ્ ઉપર્યુપરિ ભાષતે ।
શ્રવણાચ્ છ્રાવણાદ્ વાપિ સ સાક્ષ્યુત્તરસંજ્ઞિતઃ ॥

ઉલ્લપ્યં યસ્ય વિશ્રમ્ભાત્ કાર્યં વા વિનિવેદિતમ્ ।
ગૂઢચારી સ વિજ્ઞેયઃ કાર્યમ્ અધ્યગતસ્ તથા ॥

અર્થી યત્ર વિપન્નઃ સ્યાત્ તત્ર સાક્ષી મૃતાન્તરઃ ।
પ્રત્યર્થી ચ મૃતો યત્ર તત્રાપ્ય્ એવં પ્રકલ્પ્યતે ॥

લેખ્યદોષાસ્ તુ યે કેચિત્ સાક્ષિણાં ચૈવ યે સ્મૃતાઃ ।
વાદકાલે તુ વક્તવ્યાઃ પશ્ચાદ્ ઉક્તાન્ ન દૂષયેત્ ॥

ઉક્તેર્ અર્થે સાક્ષિણો યસ્ તુ દૂષયેત્ પ્રાગ્દૂષિતાન્ ।
ન ચ તત્કારણં બ્રૂયાત્ પ્રાપ્નુયાત્ પૂર્વસાહસમ્ ॥

નાતથ્યેન પ્રમાણં તુ દોષેણૈવ તુ દૂષયેત્ ।
મિથ્યાભિયોગે દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ સાધ્યાર્થાચ્ ચાપિ હીયતે ॥