કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 341-360

સમ્યક્ક્રિયાપરિજ્ઞાને દેયઃ કાલસ્ તુ સાક્ષિણામ્ ।
સંદિગ્ધં યત્ર સાક્ષ્યં સ્યાત્ સદ્યઃ સ્પષ્ટં વિવાદયેત્ ॥

સભાન્તઃ સાક્ષિણઃ સર્વાન્ અર્થિપ્રત્યર્થિસંનિધૌ ।
પ્રાઙ્વિવાકો નિયુઞ્જીત વિધિનાનેન સાન્ત્વયન્ ॥

યદ્ દ્વયોર્ અનયોર્ વેત્થ કાર્યે ઽસ્મિંશ્ ચેષ્ટિતં મિથઃ ।
તદ્ બ્રૂત સર્વં સત્યેન યુષ્માકં હ્ય્ અત્ર સાક્ષિતા ॥

દેવબ્રાહ્મનસાન્નિધ્યે સાક્ષ્યં પૃચ્છેદ્ ઋતં દ્વિજાન્ ।
ઉદઙ્મુખાન્ પ્રાઙ્મુખાન્ વા પૂર્વાહ્ણે વૈ શુચિઃ શુચીન્ ॥

આહૂય સાક્ષિણઃ પૃચ્છેન્ નિયમ્ય શપથૈર્ ભૃશમ્ ।
સમસ્તાન્ વિદિતાચારાન્ વિજ્ઞાતાર્થાન્ પૃથક્પૃથક્ ॥

અર્થિપ્રત્યર્થિસાંનિધ્યાદ્ અનુભૂતં તુ યદ્ ભવેત્ ।
તદ્ ગ્રાહ્યં સાક્ષિણો વાક્યમ્ અન્યથા ન બૃહસ્પતિઃ ॥

પ્રખ્યાતકુલશીલાશ્ ચ લોભમોહવિવર્જિતાઃ ।
આપ્તાઃ શુદ્ધા વિશિષ્ટા યે તેષાં સાક્ષ્યમ્ અસંશયમ્ ॥

વિભાવ્યો વાદિના યાદૃક્ સદૃશૈર્ એવ ભાવયેત્ ।
નોત્કૃષ્ટશ્ ચાવકૃષ્ટસ્ તુ સાક્ષિભિર્ ભાવયેત્ સદા ॥

લિઙ્ગિનઃ શ્રેણિપૂગાશ્ ચ વણિગ્વ્રાતાસ્ તથાપરે ।
સમૂહસ્થાશ્ ચ યે ચાન્યે વર્ગાસ્ તાન્ અબ્રવીદ્ ભૃગુઃ ॥

દાસચારણમલ્લાનાં હસ્ત્યશ્વાયુધજીવિનામ્ ।
પ્રત્યેકૈકં સમૂહાનાં નાયકા વર્ગિણસ્ તથા ।
તેષાં વાદઃ સ્વવર્ગેષુ વર્ગિણસ્ તેષુ સાક્ષિણઃ ॥

સ્ત્રીણાં સાક્ષ્યં સ્ત્રિયઃ કુર્યુર્ દ્વિજાનાં સદૃશા દ્વિજાઃ ।
શૂદ્રાશ્ ચ સન્તઃ શૂદ્રાણામ્ અન્ત્યાનામ્ અન્ત્યયોનયઃ ॥

અશક્ય આગમો યત્ર વિદેશપ્રતિવાસિનામ્ ।
ત્રૈવિદ્યપ્રહિતં તત્ર લેખ્યસાક્ષ્યં પ્રવાદયેત્ ॥

અભ્યન્તરસ્ તુ નિક્ષેપે સાક્ષ્યમ્ એકો ઽપિ વાચ્યતે ।
અર્થિના પ્રહિતઃ સાક્ષી ભવત્ય્ એકો ઽપિ દૂતકઃ ॥

સંસ્કૃતં યેન યત્ પણ્યં તત્ તેનૈવ વિભાવયેત્ ।
એક એવ પ્રમાણં સ વિવાદે તત્ર કીર્તિતઃ ॥

લેખકઃ પ્રાઙ્વિવાકશ્ ચ સભ્યાશ્ ચૈવાનુપૂર્વશઃ ।
નૃપે પશ્યતિ યત્ કાર્યં સાક્ષિણઃ સમુદાહૃતાઃ ॥

અન્યે પુનર્ અનિર્દિષ્ટાઃ સાક્ષિણઃ સમુદાહૃતાઃ ।
ગ્રામશ્ ચ પ્રાઙ્વિવાકશ્ ચ રાજા ચ વ્યવહારિણામ્ ॥

કાર્યેષ્વ્ અભ્યન્તરો યશ્ ચ અર્થિના પ્રહિતશ્ ચ યઃ ।
કુલ્યાઃ કુલવિવાદેષુ ભવેયુસ્ તે ઽપિ સાક્ષિણઃ ॥

રિક્થભાગવિવાદે તુ સંદેહે સમુપસ્થિતે ।
કુલ્યાનાં વચનં તત્ર પ્રમાણં તદ્વિપર્યયે ॥

સાક્ષિણાં લિખિતાનાં તુ નિર્દિષ્ટાનાં ચ વાદિના ।
તેષામ્ એકો ઽન્યથાવાદી ભેદાત્ સર્વે ન સાક્ષિણઃ ॥

અન્યેન હિ કૃતઃ સાક્ષી નૈવાન્યસ્તં વિવાદયેત્ ।
તદભાવે નિયુક્તો વા બાન્ધવો વા વિવાદયેત્ ॥