કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 321-340

સ્માર્તકાલે ક્રિયા ભૂમેઃ સાગમા ભુક્તિર્ ઇષ્યતે ।
અસ્માર્તે ઽનુગમાભાવાત્ ક્રમાત્ ત્રિપુરુષાગતા ॥

આદૌ તુ કારણં મધ્યે ભુક્તિસ્ તુ સાગમા (?) ।
કારણં ભુક્તિર્ એવૈકા સંતતા યા ત્રિપૌરુષી ॥

આહર્તા ભુક્તિયુક્તો ઽપિ લેખ્યદોષાન્ વિશોધયેત્ ।
તત્સુતો ભુક્તિદોષાંસ્ તુ લેખ્યદોષાંસ્ તુ નાપ્નુયાત્ ॥

યેનોપાત્તં હિ યદ્ દ્રવ્યં સો ઽભિયુક્તસ્ તદ્ ઉદ્ધરેત્ ।
ચિરકાલોપભોગે ઽપિ ભુક્તિસ્ તસ્યૈવ નેષ્યતે ॥

ચિરન્તનમ્ અવિજ્ઞાતં ભોગં લોભાન્ ન ચાલયેત્ ॥

પિત્રા ભુક્તં તુ યદ્ દ્રવ્યં ભુક્ત્યાચારેણ ધર્મતઃ ।
તસ્મિન્ પ્રેતે ન વાચ્યો ઽસૌ ભુક્ત્યા પ્રાપ્તં હિ તસ્ય તત્ ॥

ત્રિભિર્ એવ તુ યા ભુક્તા પુરુષૈર્ ભૂ યથાવિધિ ।
લેખ્યાભાવે ઽપિ તાં તત્ર ચતુર્થઃ સમવાપ્નુયાત્ ॥

યથા ક્ષીરં જનયતિ દધિ કાલાદ્ રસાન્વિતમ્ ।
દાનહેતુસ્ તથા કાલાદ્ ભોગસ્ ત્રિપુરુષાગતઃ ॥

ભુક્તિર્ બલવતી શાસ્ત્રે સંતતા યા ચિરન્તની ।
વિચ્છિન્નાપિ સા જ્ઞેયા યા તુ પૂર્વપ્રસાધિતા ॥

ન ભોગં કલ્પયેત્ સ્ત્રીષુ દેવરાજધનેષુ ચ ।
બાલશ્રોત્રિયવિત્ તે ચ માતૃતઃ પિતૃતઃ ક્રમાત્ ॥

બ્રહ્મચરી ચરેત્ કશ્ચિદ્ અવ્રતં ષટ્ત્રિંશદાબ્દિકમ્ ।
અર્થાર્થી ચાન્યવિષયે દીર્ઘકાલં વસેન્ નરઃ ॥

સમાવૃત્તો ઽવ્રતી કુર્યાત્ સ્વધનાન્વેષણં તતઃ ।
પઞ્ચાશદાબ્દિકો ભોગસ્ તદ્ ધનસ્યાપહારકઃ ॥

પ્રવિવેદં દ્વાદશાબ્દઃ કાલો વિદ્યાર્થિનાં સ્મૃતઃ ।
શિલ્પવિદ્યાર્થિનાં ચૈવ ગ્રહણાન્તઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

સુહૃદ્ભિર્ બન્ધુભિશ્ ચૈષાં યત્ સ્વં ભુક્તમ્ અપશ્યતામ્ ।
નૃપાપરાધિનાં ચૈવ ન તત્ કાલેન હીયતે ॥

સનાભિભિર્ બાન્ધવૈશ્ ચ યદ્ ભુક્તં સ્વજનૈસ્ તથા ।
ભોગાત્ તત્ર ન સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ ભોગમ્ અન્યત્ર કલ્પયેત્ ॥

અર્થિનાભ્યર્થિતો યસ્ તુ વિઘાતં ન પ્રયોજયેત્ ।
ત્રિચતુઃપઞ્ચકૃત્વો વા પરસ્ તદ્ ઋણી ભવેત્ ॥

દાનં પ્રજ્ઞાપના ભેદઃ સંપ્રલોભક્રિયા ચ યા ।
ચિત્તાપનયનં ચૈવ હેતવો હિ વિભાવકાઃ ॥

એષામ્ અન્યતમો યત્ર વાદિના ભાવિતો ભવેત્ ।
મૂલક્રિયા તુ તત્ર સ્યાદ્ ભાવિતે વાદિનિહ્નવે ॥

ન કાલહરણં કાર્યં રાજ્ઞા સાક્ષિપ્રભાષણે ।
મહાન્ દોષો ભવેત્ કાલાદ્ ધર્મવ્યાવૃત્તિલક્ષણઃ ॥

ઉપસ્થિતાન્ પરીક્ષેત સાક્ષિણો નૃપતિઃ સ્વયમ્ ।
સાક્ષિભિર્ ભાષિતં વાક્યં સભ્યૈઃ સહ પરીક્ષયેત્ ॥