કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 301-320

સીમાવિવાદે નિર્ણીતે સીમાપત્રં વિધીયતે ।
તસ્ય દોષાઃ પ્રવક્તવ્યા યાવદ્ વર્ષાણિ વિંશતિઃ ॥

આધાનસહિતં યત્ર ઋણં લેખ્યે નિવેશિતમ્ ।
મૃતસાક્ષિ પ્રમાણં તુ સ્વલ્પભોગેષુ તદ્વિદુઃ ॥

પ્રાપ્તં વાનેન ચેત્ કિઞ્ચિદ્ દાનં ચાપ્ય્ અનિરૂપિતમ્ ।
વિનાપિ મુદ્રયા લેખ્યં પ્રમાણં મૃતસાક્ષિકમ્ ॥

યદિ લબ્ધં ભવેત્ કિઞ્ચિત્ પ્રજ્ઞપ્તિર્ વા કૃતા ભવેત્ ।
પ્રમાણમ્ એવ લિખિતં મૃતા યદ્ય્ અપિ સાક્ષિણઃ ॥

દર્શિતં પ્રતિકાલં યદ્ ગ્રાહિતં સ્મારિતં તથા ।
લેખ્યં સિધ્યતિ સર્વત્ર મૃતેષ્વ્ અપિ ચ સાક્ષિષુ ॥

ન દિવ્યૈઃ સાક્ષિભિર્ વાપિ હીયતે લિખિતં ક્વચિત્ ।
લેખ્યધર્મઃ સદા શ્રેષ્ઠો હ્ય્ અતો નાન્યેન હીયતે ॥

તદ્યુક્તપ્રતિલેખ્યેન તદ્વિશિષ્ટેન વા સદા ।
લેખ્યક્રિયા નિરસ્યેત નિરસ્યાન્યેન ન ક્વચિત્ ॥

દર્પણસ્થં યથા બિમ્બમ્ અસત્સદ્ ઇવ દૃશ્યતે ।
તથા લેખ્યસ્ય બિમ્બાનિ કુર્વન્તિ કુશલા જનાઃ ॥

દ્રવ્યં ગૃહીત્વા યલ્ લેખ્યં પરસ્મૈ સંપ્રદીયતે ।
છન્નમ્ અન્યેન ચારૂઢં સંયતં ચાન્યવેશ્મનિ ॥

દત્તે વૃત્તે ઽથ વા દ્રવ્યે ક્વચિલ્લિખિતપૂર્વકે ।
એષ એવ વિધિર્ જ્ઞેયો લેખ્યશુદ્ધિવિનિર્ણયે ॥

સ્થાવરે વિક્રયાધાને લેખ્યં કૂટં કરોતિ યઃ ।
સ સમ્યગ્ભાવિતઃ કાર્યો જિહ્વાપાણ્યઙ્ઘ્રિવર્જિતઃ ॥

મલૈર્ યદ્ ભેદિતં દગ્ધં છિદ્રિતં વીતમ્ એવ વા ।
તદ્ અન્યત્ કારયેલ્ લેખ્યં સ્વેદેનોલ્લિખિતં તથા ॥

લિખિતં સાક્ષિણો ભુક્તિઃ પ્રમાણત્રયમ્ ઇષ્યતે ।
પ્રમાણેષુ સ્મૃતા ભુક્તેઃ સલ્ લેખસમતા નૃણામ્ ॥

રથ્યાનિર્ગમનદ્વાર જલવાહાદિસંશયે ।
ભુક્તિર્ એવ તુ ગુર્વી સ્યાત્ પ્રમાણેષ્વ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

અનુમાનાદ્ ગુરુઃ સક્ષી સાક્ષિભ્યો લિખિતં ગુરુ ।
અવ્યાહતા ત્રિપુરુષી ભુક્તિર્ એભ્યો ગરીયસી ॥

નોપભોગે બલં કાર્યમ્ આહર્ત્રા તત્સુતેન વા ।
પશુસ્ત્રીપુરુષાદીનામ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥

ભુક્તિસ્ તુ દ્વિવિધા પ્રોક્તા સાગમાનાગમા તથા ।
ત્રિપુરુષી યા સ્વતન્ત્રા સા ચેદ્ અલ્પા તુ સાગમા ॥

મુખ્યા પૈતામહી ભુક્તિઃ પૈતૃકી ચાપિ સંમતા ।
ત્રિભિર્ એતૈર્ અવિચ્છિન્ના સ્થિરા ષષ્ટ્યાબ્દિકી મતા ॥

સાગમેન તુ ભુક્તેન સમ્યગ્ભુક્તં યદા તુ યત્ ।
આહર્તા લભતે તત્ તુ નાપહાર્યં તુ તત્ ક્વચિત્ ॥

પ્રનષ્ટાગમલેખ્યેન ભોગારૂઢેન વાદિના ।
કાલઃ પ્રમાણં દાનં ચ કીર્તનીયાનિ સંસદિ ॥