કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 221-240

ક્રિયાં બલવતીં મુક્ત્વા દુર્બલાં યો ઽવલમ્બતે ।
સ જયે ઽવધૃતે સભ્યૈઃ પુનસ્ તાં નાપ્નુયાત્ ક્રિયામ્ ॥

સારભૂતં પદં મુક્ત્વા અસારાણિ બહૂન્ય્ અપિ ।
સંસાધયેત્ ક્રિયા યા તુ તાં જહ્યાત્ સારવર્જિતામ્ ।
પક્ષદ્વયં સાધયેદ્ યા તાં જહ્યાદ્ દૂરતઃ ક્રિયામ્ ॥

ક્રિયા ન દૈવિકી પ્રોક્તા વિદ્યામાનેષુ સાક્ષિષુ ।
લેખ્યે ચ સતિ વાદેષુ ન દિવ્યં ન ચ સાક્ષિણઃ ॥

કાલેન હીયતે લેખ્યં દૂષિતં ન્યાયતસ્ તથા ।
અલેખ્યસાક્ષિકે દૈવીં વ્યવહારે વિનિર્દિશેત્ ।
દૈવસાધ્યે પૌરુષેયીં ન લેખ્યં વા પ્રયોજયેત્ ॥

પૂગશ્રેણિગણાદીનાં યા સ્થિતિઃ પરિકીર્તિતા ।
તસ્યાસ્ તુ સાધનં લેખ્યં ન દિવ્યં ન ચ સાક્ષિણઃ ॥

દ્વારમાર્ગક્રિયાભોગ જલવાહાદિકે તથા ।
ભુક્તિર્ એવ હિ ગુર્વી સ્યાન્ ન લેખ્યં ન ચ સાક્ષિણઃ ॥

દત્તાદત્તે ઽથ ભૃત્યાનાં સ્વામિના નિર્ણયે સતિ ।
વિક્રયાદાનસંબન્ધે ક્રીત્વા ધનમ્ અયચ્છતિ ॥

દ્યૂતે સમાહ્વયે ચૈવ વિવાદે સમુપસ્થિતે ।
સાક્ષિણઃ સાધનં પ્રોક્તં ન દિવ્યં ન ચ લેખ્યકમ્ ॥

પ્રક્રાન્તે સાહસે વાદે પારુષ્યે દણ્ડવાચિકે ।
બલોદ્ભૂતેષુ કાર્યેષુ સાક્ષિણો દિવ્યમ્ એવ વા ॥

ગૂઢસાહસિકાનાં તુ પ્રાપ્તં દિવ્યૈઃ પરીક્ષણમ્ ।
યુક્તિચિહ્નેઙ્ગિતાકાર વાક્ચક્ષુશ્ચેષ્ટિતૈર્ નૃણામ્ ॥

ઉત્તમેષુ ચ સર્વેષુ સાહસેષુ વિચારયેત્ ।
સદ્ભાવં દિવ્યદૃષ્ટેન સત્સુ સાક્ષિષુ વૈ ભૃગુઃ ॥

સમત્વં સાક્ષિણાં યત્ર દિવ્યૈસ્ તત્રાપિ શોધયેત્ ।
પ્રાણાન્તિકવિવાદેષુ વિદ્યામાનેષુ સાક્ષિષુ ।
દિવ્યમ્ આલમ્બતે વાદી ન પૃચ્છેત્ તત્ર સાક્ષિણઃ ॥

ઋણે લેખ્યં સાક્ષિણો વા યુક્તિલેશાદયો ઽપિ વા ।
દૈવિકી વા ક્રિયા પ્રોક્તા પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ॥

ચોદના પ્રતિકાલં ચ યુક્તિલેશસ્ તથૈવ ચ ।
તૃતીયઃ શપથઃ પ્રોક્તઃ તૈર્ ઋણં સાધયેત્ ક્રમાત્ ॥

અભીક્ષ્ણં ચોદ્યમાનો ઽપિ પ્રતિહન્યાન્ ન તદ્વચઃ ।
ત્રિઃ ચતુઃ પઞ્ચકૃત્વો વા પરતો ઽર્થં સમાચરેત્ ॥

ચોદનાપ્રતિઘાતે તુ યુક્તિલેશૈઃ સમન્વિયાત્ ।
દેશકાલાર્થસંબન્ધ પરિમાણક્રિયાદિભિઃ ॥

યુક્તિષ્વ્ અપ્ય્ અસમર્થાસુ શપથૈર્ એવ નિણયેત્ ।
અર્થકાલબલાપેક્ષૈર્ અગ્ન્યમ્બુસુકૃતાદિભિઃ ॥

યત્ર સ્યાત્ સોપધં લેખ્યં તદ્રાજ્ઞઃ શ્રાવિતં યદિ ।
દિવ્યેન શોધયેત્ તત્ર રાજા ધર્માસનસ્થિતઃ ॥

વાક્પારુષ્યે ચ ભૂમૌ ચ દિવ્યં ન પરિકલ્પયેત્ ॥

સ્થાવરેષુ વિવાદેષુ દિવ્યાનિ પરિધારયેત્ ।
સાક્ષિભિર્ લિખિતેનાર્થે ભુક્ત્યા ચૈવ પ્રસાધયેત્ ॥