કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 201-220

વ્યાજેનૈવ તુ યત્રાસૌ દીર્ઘકાલમ્ અભીપ્સતિ ।
સાપદેશં તુ તદ્ વિદ્યાદ્ વાદહાનિકરં સ્મૃતમ્ ॥

અન્યવાદી પણાન્ પઞ્ચ ક્રિયાદ્વેષી પણાન્ દશ ।
નોપસ્થાતા દશ દ્વૌ ચ ષોડશૈવ નિરુત્તરઃ ।
આહૂતપ્રપલાયી ચ પણાન્ ગ્રાહ્યસ્ તુ વિંશતિમ્ ॥

ત્રિર્ આહૂતમ્ અનાયાન્તમ્ આહૂતપ્રપલાયિનમ્ ।
પઞ્ચરાત્રમ્ અતિક્રાન્તં વિનયેત્ તં મહીપતિઃ ॥

શ્રાવિતવ્યવહારાણામ્ એકં યત્ર પ્રભેદયેત્ ।
વાદિનં લોભયેચ્ ચૈવ હીનં તમ્ ઇતિ નિર્દિશેત્ ॥

ભયં કરોતિ ભેદં વા ભીષણં વા નિરોધનમ્ ।
એતાનિ વાદિનોર્ અર્થસ્ય વ્યવહારે સ હીયતે ॥

દોષાનુરૂપં સંગ્રાહ્યઃ પુનર્વાદો ન વિદ્યતે ।
ઉભયોર્ લિખિતે વાચ્યે પ્રારબ્ધે કાર્યનિશ્ચયે ।
અયુક્તં તત્ર યો બ્રૂયાત્ તસ્માદ્ અર્થાત્ સ હીયતે ॥

સાક્ષિણો યસ્ તુ નિર્દિશ્ય કામતો ન વિવાદયેત્ ।
સ વાદી હીયતે તસ્માત્ ત્રિંશદ્રાત્રાત્ પરેણ તુ ॥

પલાયનાનુત્તરત્વાદ્ અન્યપક્ષાશ્રયેણ ચ ।
હીનસ્ય ગૃહ્યતે વાદો ન સ્વવાક્યજિતસ્ય તુ ॥

યો હીનવાક્યેન જિતસ્ તસ્યોદ્ધારં વિદુર્ બુધાઃ ।
સ્વવાક્યહીનો યસ્ તુ સ્યાત્ તસ્યોદ્ધારો ન વિદ્યતે ॥

આવેદ્ય પ્રગૃહીતાર્થાઃ પ્રશમં યાન્તિ યે મિથઃ ।
સર્વે દ્વિગુણદણ્ડ્યાઃ સ્યુઃ વિપ્રલમ્ભાન્ નૃપસ્ય તે ॥

કારણાત્ પૂર્વપક્ષો ઽપિ હ્ય્ ઉત્તરત્વં પ્રપદ્યતે ।
અતઃ ક્રિયા તદા પ્રોક્તા પૂર્વપક્ષપ્રસાધિની ॥

શોધિતે લિખિતે સમ્યગ્ ઇતિ નિર્દોષ ઉત્તરે ।
પ્રત્યર્થિનો ઽર્થિનો વાપિ ક્રિયાકરણમ્ ઇષ્યતે ॥

વાદિના યદ્ અભિપ્રેતં સ્વયં સાધયિતુમ્ સ્ફુટમ્ ।
તત્ સાધ્યં સાધનં યેન તત્ સાધ્યં સાધ્યતે ઽખિલમ્ ॥

લિખિતં સાક્ષિણો ભુક્તિઃ પ્રમાણં ત્રિવિધં વિદુઃ ।
લેશોદ્દેશસ્ તુ યુક્તિઃ સ્યાદ્ દિવ્યાનીહ વિષાદયઃ ॥

પૂર્વવાદે ઽપિ લિખિતે યથાક્ષરમ્ અશેષતઃ ।
અર્થી તૃતીયપાદે તુ ક્રિયયા પ્રતિપાદયેત્ ॥

કાર્યં હિ સાધ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સાધનં તુ ક્રિયોચ્યતે ।
દ્વિભેદા સા પુનર્જ્ઞેયા દૈવિકી માનુષી તથા ।
માનુષી લિખ્યસાક્ષ્યાદિર્ વધાદિર્ દૈવિકી મતા ॥

સંભવે સાક્ષિણાં પ્રાજ્ઞો દૈવિકીં વર્જયેત્ ક્રિયાં ।
સંભવે તુ પ્રયુઞ્જાનો દૈવિકીં હીયતે તતઃ ॥

યદ્ય્ એકો માનુષીં બ્રૂયાદ્ અન્યો બ્રૂયાત્ તુ દૈવિકીમ્ ।
માનુષીં તત્ર ગૃહ્ણીયાન્ ન તુ દૈવીં ક્રિયાં નૃપઃ ॥

યદ્ય્ એકદેશવ્યાપ્તાપિ ક્રિયા વિદ્યેત માનુષી ।
સા ગ્રાહ્યા ન તુ પૂર્ણાપિ દૈવિકી વદતાં નૃણામ્ ॥

પઞ્ચપ્રકારં દૈવં સ્યાન્ માનુષં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ॥