કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 181-200

બલાબલેન ચૈતેન સાહસં સ્થાપિતં પુરા ।
અનુક્તમ્ એતન્ મન્યન્તે તદ્ અન્યાર્થમ્ ઇતીરિતમ્ ॥

અસ્મૈ દત્તં મયા સાર્ધં સહસ્રમ્ ઇતિ ભાષિતે ।
પ્રતિદત્તં તદર્ધં યત્ તદ્ ઇહાવ્યાપકં સ્મૃતમ્ ॥

પૂર્વવાદી ક્રિયાં યાવત્ સમ્યઙ્ નૈવ નિવેશયેત્ ।
મયા ગૃહીતં પૂર્વં નો તદ્ વ્યસ્તપદમ્ ઉચ્યતે ॥

તત્કિં તામરસં કશ્ચિદ્ અગૃહીતં પ્રદાસ્યતિ ।
નિગૂઢાર્થં તુ તત્ પ્રોક્તમ્ ઉત્તરં વ્યવહારતઃ ॥

કિં તેનૈવ સદા દેયં મયા દેયં ભવેદ્ ઇતિ ।
એતદ્ અકુલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઉત્તરં તદ્વિદો વિદુઃ ॥

કાકસ્ય દન્તા નો સન્તિ સન્તીત્યાદિ યદ્ ઉત્તરમ્ ।
અસારમ્ ઇતિ તત્ત્વેન સમ્યઙ્ નોત્તરમ્ ઇષ્યતે ॥

પ્રસ્તુતાદ્ અલ્પમ્ અવ્યક્તં ન્યૂનાધિકમ્ અસઙ્ગતમ્ ।
અવ્યાપ્યસારં સંદિગ્ધં પ્રતિપક્ષં ન લઙ્ઘયેત્ ॥

સંદિગ્ધમ્ અન્યત્પ્રકૃતાદ્ અત્યલ્પમ્ અતિભૂરિ ચ ।
પક્ષૈકદેશવ્યાપ્યેવ તત્ તુ નૈવોત્તરં ભવેત્ ॥

પક્ષૈકદેશે યત્ સત્યમ્ એકદેશે ચ કારણમ્ ।
મિથ્યા ચૈવૈકદેશે ચ સઙ્કરાત્ તદ્ અનુત્તરમ્ ॥

ન ચૈકસ્મિન્ વિવાદે તુ ક્રિયા સ્યાદ્ વાદિનોર્ દ્વયોઃ ।
ન ચાર્થસિદ્ધિર્ ઉભયોર્ ન ચૈકત્ર ક્રિયાદ્વયમ્ ॥

પ્રપદ્ય કારણં પૂર્વમ્ અન્યદ્ગુરુતરં યદિ ।
પ્રતિવાક્યગતં બ્રૂયાત્ સાધ્યતે તદ્ ધિ નેતરત્ ॥

યથાર્થમ્ ઉત્તરં દદ્યાદ્ અયચ્છન્તં ચ દાપયેત્ ।
સામભેદાદિભિર્ માર્ગૈર્ યાવત્ સો ઽર્થઃ સમુત્થિતઃ ॥

મોહાદ્ વા યદિ વા શાઠ્યાદ્ યન્ નોક્તં પૂર્વવાદિના ।
ઉત્તરાન્તર્ગતં ચાપિ તદ્ગ્રાહ્યમ્ ઉભયોર્ અપિ ॥

ઉપાયૈશ્ ચોદ્યમાનસ્ તુ ન દદ્યાદ્ ઉત્તરં તુ યઃ ।
અતિક્રાન્તે સપ્તરાત્રે જિતો ઽસૌ દાતુમ્ અર્હતિ ॥

શ્રાવયિત્વા યથાકાર્યં ત્યજેદ્ અન્યદ્ વદેદ્ અસૌ ।
અન્યપક્ષાશ્રયસ્ તેન કૃતો વાદી સ હીયતે ॥

ન મયાભિહિતં કાર્યમ્ અભિયુજ્ય પરં વદેત્ ।
વિબ્રુવંશ્ ચ ભવેદ્ એવં હીનં તમ્ અપિ નિર્દિશેત્ ॥

લેખયિત્વા તુ યો વાક્યંં હીનં વાપ્ય્ અધિકં પુનઃ ।
વદેદ્ વાદી સ હીયેત નાભિયોગં તુ સો ઽર્હતિ ॥

સભ્યાશ્ ચ સાક્ષિણશ્ ચૈવ ક્રિયા જ્ઞેયા મનીષિભિઃ ।
તાં ક્રિયાં દ્વેષ્ટિ યો મોહાત્ ક્રિયાદ્વેષી સ ઉચ્યતે ॥

આહ્વાનાદ્ અનુપસ્થાનાત્ સદ્ય એવ પ્રહીયતે ॥

બ્રૂહીત્ યુક્તો ઽપિ ન બ્રૂયાત્ સદ્યો બન્ધનમ્ અર્હતિ ।
દ્વિતીયે ઽહનિ દુર્બુદ્ધેર્ વિદ્યાત્ તસ્ય પરાજયમ્ ॥