કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 161-180

દૈવરાજકૃતો દોષસ્ તસ્મિન્ કાલે યદા ભવેત્ ।
અબાધત્યાગમાત્રેણ ન ભવેત્ સ પરાજિતઃ ॥

દૈવરાજકૃતં દોષં સાક્ષિભિઃ પ્રતિપાદયેત્ ।
જૈહ્મ્યેન વર્તમાનસ્ય દણ્ડો દાપ્યસ્ તુ તદ્ધનમ્ ॥

અભિયુક્તો ઽભિયોક્તારમ્ અભિયુઞ્જીત કર્હિચિત્ ।
અન્યત્ર દણ્ડપારુષ્ય સ્તેયસંગ્રહણાત્યયાત્ ॥

યાવન્ યસ્મિન્ સમાચારઃ પારંપર્યક્રમાગતઃ ।
તં પ્રતીક્ષ્ય યથાન્યાયમ્ ઉત્તરં દાપયેન્ નૃપઃ ॥

સત્યં મિથ્યોત્તરં ચૈવ પ્રત્યવસ્કન્દનં તથા ।
પૂર્વન્યાયવિધિશ્ ચૈવમ્ ઉત્તરં સ્યાચ્ ચતુર્વિધમ્ ॥

શ્રુત્વા ભાષાર્થમ્ અન્યસ્ તુ યદા તં પ્રતિષેધતિ ।
અર્થતઃ શબ્દતો વાપિ મિથ્યા તજ્જ્ઞેયમ્ ઉત્તરં ॥

અભિયુક્તો ઽભિયોગસ્ય યદિ કુર્યાત્ તુ નિહ્નવમ્ ।
મિથ્યા તત્ તુ વિજાનીયાદ્ ઉત્તરં વ્યવહારતઃ ॥

સાધ્યસ્ય સત્યવચનં પ્રતિપત્તિર્ ઉદાહૃતા ॥

મિથ્યૈતન્ નાભિજાનામિ તદા તત્ર ન સંનિધિઃ ।
અજાતશ્ ચાસ્મિ તત્કાલ ઇતિ મિથ્યા ચતુર્વિધમ્ ॥

યો ઽર્થિનાર્થઃ સમુદ્દિષ્ટઃ પ્રત્યર્થી યદિ તં તથા ।
પ્રપદ્ય કારણં બ્રૂયાદ્ આધર્યં ગુરુર્ અબ્રવીત્ ॥

આચારેણાવસન્નો ઽપિ પુનર્ લેખયતે યદિ ।
સો ઽભિધેયો જિતઃ પૂર્વં પ્રાઙ્ન્યાયસ્ તુ સ ઉચ્યતે ॥

વિભાવયામિ કુલિકૈઃ સાક્ષિભિર્ લિખિતેન વા ।
જિતશ્ ચૈવ મયાયં પ્રાક્ પ્રાઙ્ન્યાયસ્ત્રિપ્રકારકઃ ॥

અપ્રસિદ્ધં વિરુદ્ધં યદ્ અત્યલ્પમ્ અતિભૂરિ ચ ।
સંદિગ્ધાસંભવાવ્યક્તમ્ અન્યાર્થં ચાતિદોષવત્ ॥

અવ્યાપકં વ્યસ્તપદં નિગૂઢાર્થં તથાકુલમ્ ।
વ્યાખ્યાગમ્યમ્ અસારં ચ નોત્તરં શસ્યતે બુધૈઃ ॥

યદ્વ્યસ્તપદમ્ અવ્યાપિ નિગૂઢાર્થં તથાકુલમ્ ।
વ્યાખ્યાગમ્યમ્ અસારં ચ નોત્તરં સ્વાર્થસિદ્ધયે ॥

ચિહ્નાકારસહસ્રં તુ સમયં ચાવિજાનતા ।
ભાષાન્તરેણ વા પ્રોક્તમ્ અપ્રસિદ્ધં તદ્ ઉત્તરમ્ ॥

પ્રતિદત્તં મયા બાલ્યે પ્રતિદત્તં મયા ન હિ ।
યદ્ એવમ્ આહ વિજ્ઞેયં વિરુદ્ધં તદ્ ઇહોત્તરં ॥

જિતઃ પુરા મયાયં ચ ત્વ્ અર્થે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ ભાષિતુમ્ ।
પુરા મયાયમ્ ઇતિ યત્ તદ્ ઊનં ચોત્તરં સ્મૃતમ્ ॥

ગૃહીતમ્ ઇતિ વાચ્યે તુ કાર્યં તેન કૃતં મયા ।
પુરા ગૃહીતં યદ્ દ્રવ્યમ્ ઇતિ યચ્ ચાતિભૂરિ તત્ ॥

દેયં મયેતિ વક્તવ્યે મયાદેયમ્ ઇતીદૃશમ્ ।
સંદિગ્ધમ્ ઉત્તરં જ્ઞેયં વ્યવહારે બુધૈસ્ તદા ॥