કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 121-140

તત્રાભિયોક્તા પ્રાગ્ બ્રૂયાદ્ અભિયુક્તસ્ ત્વ્ અનન્તરમ્ ।
તયોર્ અન્તે સદસ્યાસ્તુ પ્રાડ્વિવાકસ્ તતઃ પરમ્ ॥

યસ્ય સ્યાદ્ અધિકા પીડા કાર્યં વાપ્ય્ અધિકં ભવેત્ ।
પૂર્વપક્ષો ભવેત્ તસ્ય ન યઃ પૂર્વં નિવેદયેત્ ॥

યસ્ય વાર્થગતા પીડા શારીરી વાધિકા ભવેત્ ।
તસ્યાર્થિવાદો દાતવ્યો ન યઃ પૂર્વં નિવેદયેત્ ॥

નિવેશ્ય કાલં વર્ષં ચ માસં પક્ષં તિર્થિ તથા ।
વેલાં પ્રદેશં વિષયં સ્થાનં જાત્યાકૃતી વયઃ ॥

સાધ્યપ્રમાણં દ્રવ્યં ચ સંખ્યાં નામ તથાત્મનઃ ।
રાજ્ઞાં ચ ક્રમશો નામ નિવાસં સાધ્યનામ ચ ॥

ક્રમાત્ પિતૄણાં નામાનિ પીડાં ચાહર્તૃદાયકૌ ।
ક્ષમાલિઙ્ગાનિ ચાન્યાનિ પક્ષં સંકીર્ત્ય કલ્પયેત્ ॥

દેશશ્ ચૈવ તથા સ્થાનં સંનિવેશસ્ તથૈવ ચ ।
જાતિઃ સંજ્ઞા નિવાસશ્ ચ પ્રમાણં ક્ષેત્રનામ ચ ॥

પિતૃપૈતામહં ચૈવ પૂર્વરાજાનુકીર્તનમ્ ।
સ્થાવરેષુ વિવાદેષુ દશૈતાનિ નિવેશયેત્ ॥

રાગાદીનાં યદ્ એકેન કોપિતઃ કરણે વદેત્ ।
તદ્ ઓમ્ ઇતિ લિખેત્ સર્વં વાદિનઃ ફલકાદિષુ ॥

અધિકાન્ શોધયેદ્ અર્થાન્ ન્યૂનાંશ્ ચ પ્રતિપૂરયેત્ ।
ભૂમૌ નિવેશયેત્ તાવદ્ યાવત્ પક્ષઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

પૂર્વપક્ષં સ્વભાવોક્તં પ્રાડ્વિવાકો ઽભિલેખયેત્ ।
પાણ્ડુલેખેન ફલકે તતઃ પત્રે વિશોધિતમ્ ॥

અન્યદ્ ઉક્તં લિખેદ્ અન્યદ્ યો ઽર્થિપ્રત્યર્થિનાં વચઃ ।
ચૌરવચ્ છાસયેત્ તં તુ ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ ॥

સોલ્લેખનં વા લભતે ત્ર્ય્ અહં સપ્તાહમ્ એવ વા ।
મતિર્ ઉત્પદ્યતે યાવદ્ વિવાદે વક્તુમ્ ઇચ્છતઃ ॥

યસ્માત્ કાર્યસમારમ્ભાચ્ ચિરાત્ તેન વિનિશ્ચયઃ ।
તસ્માત્ ન લભતે કાલમ્ અભિયુક્તસ્ તુ કાલભાક્ ॥

મતિર્ નોત્સહતે યત્ર વિવાદે કાર્યમ્ ઇચ્છતોઃ ।
દાતવ્યસ્ તત્ર કાલઃ સ્યાદ્ અર્થિપ્રત્યર્થિનોર્ અપિ ॥

યશ્ ચ રાષ્ટ્રવિરુદ્ધશ્ ચ યશ્ ચ રાજ્ઞા વિવર્જિતઃ ।
અનેકપદસંકીર્ણઃ પૂર્વપક્ષો ન સિદ્ધ્યતિ ॥

બહુપ્રતિજ્ઞં યત્ કાર્યં વ્યવહારેષુ નિશ્ચિતમ્ ।
કામં તદ્ અપિ ગૃહ્ણીયાદ્ રાજા તત્ત્વબુભુત્સયા ॥

દેશકાલવિહીનશ્ ચ દ્રવ્યસંખ્યાવિવર્જિતઃ ।
સાધ્યપ્રમાણહીનશ્ ચ પક્ષો ઽનાદેય ઇષ્યતે ॥

ન્યાયસ્થં નેચ્છતે કર્તુમ્ અન્યાયં વા કરોત્ય્ અયમ્ ।
ન લેખયતિ યત્ ત્વ્ એવં તસ્ય પક્ષો ન સિધ્યતિ ॥

અપ્રસિદ્ધં નિરાબાધં નિરર્થં નિષ્પ્રયોજનમ્ ।
અસાધ્યં વા વિરુદ્ધં વા પક્ષાભાસં વિવર્જયેત્ ॥