કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 101-120

હીને કર્માણિ પઞ્ચાશન્ મધ્યમે દ્વિશતાવરઃ ।
ગુરુકાર્યેષુ દણ્ડઃ સ્યાન્ નિત્યં પઞ્ચશતાવરઃ ॥

કલ્પિતો યસ્ય યો દણ્ડસ્ ત્વ્ અપરાધસ્ય યત્નતઃ ।
પણાનાં ગ્રહણં તુ સ્યાત્ તન્મૂલ્યં વાથ રાજનિ ॥

ઉત્પાદયતિ યો હિંસાં દેયં વા ન પ્રયચ્છતિ ।
યાચમ્ આનાય દૌઃશીલ્યાદ્ આકૃષ્યો ઽસૌ નૃપાજ્ઞયા ॥

આવેદ્ય તુ નૃપે કાર્યમ્ અસંદિગ્ધે પ્રતિશ્રુતે ।
તદાસેધં પ્રયુઞ્જીત યાવદ્ આહ્વાનદર્શનમ્ ॥

આસેધયોગ્ય આસિદ્ધ ઉત્ક્રામન્ દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયનિરોધેન વ્યાહારોચ્છ્વસનાદિભિઃ ।
આસેધયેદ્ અનાસેધ્યં સ દણ્ડ્યો ન ત્વ્ અતિક્રમી ॥

વૃક્ષપર્વતમ્ આરૂઢા હસ્ત્યશ્વરથનૌસ્થિતાઃ ।
વિષમસ્થાશ્ ચ તે સર્વે નાસેધ્યાઃ કાર્યસાધકૈઃ ॥

વ્યાધ્યાર્તા વ્યસનસ્થાશ્ ચ યજમાનાસ્ તથૈવ ચ ।
અનુત્તીર્ણાશ્ ચ નાસેધ્યા મત્તોન્મત્તજડાસ્ તથા ॥

ન કર્ષકો બીજકાલે સેનાકાલે તુ સૈનિકઃ ।
પ્રતિજ્ઞાય પ્રયાતશ્ ચ કૃતકાલશ્ ચ નાન્તરા ॥

ઉદ્યુક્તઃ કર્ષકઃ સસ્યે તોયસ્યાગમને તથા ।
આરમ્ભાત્ સંગ્રહં યાવત્ તત્કાલં ન વિવાદયેત્ ।
આસેધયંસ્ ત્વ્ અનાસેધ્યં રજ્ઞા શાસ્ય ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

અભિયુક્તશ્ ચ રુદ્ધશ્ ચ તિષ્ઠેયુશ્ ચ નૃપાજ્ઞયા ।
ન તસ્યાન્યેન કર્તવ્યમ્ અભિયુક્તં વિદુર્ બુધાઃ ॥

એકાહદ્વ્યાહાદ્યપેક્ષં દેશકાલાદ્યપેક્ષયા ।
દૂતાય સાધિતે કાર્યે તેન ભક્તં પ્રદાપયેત્ ॥

દેશકાલવયઃશક્ત્યાદ્ય્ અપેક્ષં ભોજનં સ્મૃતમ્ ।
આકારકસ્ય સર્વત્ર ઇતિ તત્ત્વવિદો વિદુઃ ॥

ન સ્વામી ન ચ વૈ શત્રુઃ સ્વામિનાધિકૃતસ્ તથા ।
નિરુદ્ધો દણ્ડિતશ્ ચૈવ સંશયસ્થાશ્ ચ ન ક્વચિત્ ॥

નૈવ રિક્થી ન રિક્તશ્ ચ ન ચૈવાત્યન્તવાસિનઃ ।
રાજકાર્યનિયુક્તશ્ ચ યે ચ પ્રવ્રજિતા નરાઃ ॥

નાશક્તો ધનિને દાતું દણ્ડં રાજ્ઞે ચ તત્સમમ્ ।
જીવન્ વાપિ પિતા યસ્ય તથૈવેચ્છાપ્રવર્તકઃ ।
નાવિજ્ઞાતો ગ્રહીતવ્યઃ પ્રતિભૂત્વક્રિયાં પ્રતિ ॥

અથ ચેત્ પ્રતિભૂર્ નાસ્તિ વાદયોગ્યસ્ય વાદિનઃ ।
સ રક્ષિતો દિનસ્યાન્તે દદ્યાદ્ દૂતાય વેતનમ્ ॥

દ્વિજાતિઃ પ્રતિભૂહીનો રક્ષ્યઃ સ્યાદ્ બાહ્યચારિભિઃ ।
શૂદ્રાદીન્ પ્રતિભૂહીનાન્ બન્ધયેન્ નિગડેન તુ ॥

અતિક્રમે ઽપયાતે ચ દણ્ડયેત્ તં પણાષ્ટકમ્ ।
નિત્યકર્માપરોધસ્ તુ કાર્યઃ સર્વવર્ણિનામ્ ॥

ગ્રહીતગ્રહણો ન્યાયે ન પ્રવર્ત્યો મહીભૃતા ।
તસ્ય વા તત્સમર્પ્યં સ્યાત્ સ્થાપયેદ્ વા પરસ્ય તત્ ॥