કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 061-080

દિવસસ્યાષ્ટમં ભાગં મુક્ત્વા કાલત્રયં તુ યત્ ।
સ કાલો વ્યવહારાણાં શાસ્ત્રદૃષ્ટઃ પરઃ સ્મૃતઃ ॥

આદ્યાદ્ અહ્નો ઽષ્ટભાગાદ્ યદ્ ઊર્ધ્વં ભાગત્રયં ભવેત્ ।
સ કાલો વ્યવહારસ્ય શાસ્ત્રે દૃષ્ટો મનીષિભિઃ ॥

યદા કુર્યાન્ ન નૃપતિઃ સ્વયં કાર્યવિનિર્ણયમ્ ।
તદા તત્ર નિયુઞ્જીત બ્રાહ્મણં શાસ્ત્રપારગમ્ ॥

દક્ષં કુલીનમધ્યસ્થમ્ અનુદ્વેગકરં સ્થિરમ્ ।
પરત્ર ભીરું ધર્મિષ્ઠમ્ ઉદ્યુક્તં ક્રોધવર્જિતમ્ ॥

અક્રૂરો મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ ક્ષમાયાતો વિચક્ષણઃ ।
ઉત્સાહવાન્ અલુબ્ધશ્ ચ વાદે યોજ્યો નૃપેણ તુ ॥

એકશાસ્ત્રમ્ અધીયાનો ન વિદ્યાત્ કાર્યનિશ્ચયમ્ ।
તસ્માદ્ બહ્વાગમઃ કાર્યો વિવાદેષૂત્તમો નૃપૈઃ ॥

બ્રાહ્મણો યત્ર ન સ્યાત્ તુ ક્ષત્રિયં તત્ર યોજયેત્ ।
વૈશ્યં વા ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞં શૂદ્રં યત્નેન વર્જયેત્ ॥

અતો ઽન્યૈર્ યત્ કૃતં કાર્યમ્ અન્યાયેન કૃતં તુ તત્ ।
નિયુક્તૈર્ અપિ વિજ્ઞેયં દૈવાદ્ યદ્ય્ અપિ શાસ્ત્રતઃ ॥

વ્યવહારાશ્રિતં પ્રશ્નં પૃચ્છતિ પ્રાઙ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
વિવેચયતિ યસ્ તસ્મિન્ પ્રાડ્વિવાકસ્ તતઃ સ્મૃતઃ ॥

અનિર્ણીતે તુ યદ્ય્ અર્થે સંભાષેત રહો ઽર્થિના ।
પ્રાડ્વિવાકો ઽથ દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ સભ્યાશ્ ચૈવ વિશેષતઃ ॥

અલુબ્ધા ધનવન્તશ્ ચ ધર્મજ્ઞાઃ સત્યવાદિનઃ ।
સર્વશાસ્ત્રપ્રવીણાશ્ ચ સભ્યાઃ કાર્યા દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ન્યાયશાસ્ત્રમ્ અતિક્રમ્ય સભ્યૈર્ યત્ર વિનિશ્ચિતમ્ ।
તત્ર ધર્મો હ્ય્ અધર્મેણ હતો હન્તિ ન સંશયઃ ॥

યત્ર ધર્મો હ્ય્ અધર્મેણ સત્યં યત્રાનૃતેન ચ ।
હન્યતે પ્રેક્ષમાણાનાં હતાસ્ તત્ર સભાસદઃ ॥

અધર્મતઃ પ્રવૃત્તં તુ નોપેક્ષેરન્ સભાસદઃ ।
ઉપેક્ષમાણાઃ સનૃપા નરકં યાન્ત્ય્ અધોમુખાઃ ॥

અન્યાયેનાપિ તં યાન્તં યે ઽનુયાન્તિ સભાસદઃ ।
તે ઽપિ તદ્ભાગિનસ્ તસ્માદ્ બોધનીયઃ સ તૈર્ નૃપઃ ॥

ન્યાયમાર્ગાદ્ અપેતં તુ જ્ઞાત્વા ચિત્તં મહીપતેઃ ।
વક્તવ્યં તત્પ્રિયં તત્ર ન સભ્યઃ કિલ્વિષી ભવેત્ ॥

સભ્યેનાવશ્યવક્તવ્યં ધર્માર્થસહિતં વચઃ ।
શૃણોતિ યદિ નો રાજા સ્યાત્ તુ સભ્યસ્ તતો ઽનઘઃ ॥

અધર્માય યદા રાજા નિયુઞ્જીત વિવાદિનામ્ ।
વિજ્ઞાપ્ય નૃપતિં સભ્યસ્ તદા કાર્યં નિવર્તયેત્ ॥

સ્નેહાદ્ અજ્ઞાનતો વાપિ લોભાદ્ વા મોહતો ઽપિ વા ।
તત્ર સભ્યો ઽન્યથાવાદી દણ્ડ્યો ઽસભ્યઃ સ્મૃતો હિ સઃ ॥

કાર્યસ્ય નિર્ણયં સમ્યગ્ જ્ઞાત્વા સભ્યસ્ તતો વદેત્ ।
અન્યથા નૈવ વક્તવ્યં વક્તા દ્વિગુણદણ્ડભાક્ ॥