કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 041-060

નિર્ણયં તુ યદા કુર્યાત્ તેન ધર્મેણ પાર્થિવઃ ।
વ્યવહારશ્ ચરિત્રેણ તદા તેનૈવ બાધ્યતે ॥

વિરુદ્ધં ન્યાયતો યત્ તુ ચરિત્રં કલ્પ્યતે નૃપૈઃ ।
એવં તત્ર નિરસ્યેત ચરિત્રં તુ નૃપાજ્ઞયા ॥

અનેન વિધિના યુક્તં બાધકં યદ્ યદ્ ઉત્તરમ્ ।
અન્યથાબાધનં યત્ર તત્ર ધર્મો વિહન્યતે ॥

અસ્વર્ગ્યા લોકનાશાય પરાનીકભયાવહા ।
આયુર્બીજહરી રાજ્ઞાં સતિ વાક્યે સ્વયં કૃતિઃ ॥

તસ્માચ્ છાસ્ત્રાનુસારેણ રાજા કાર્યાણિ સાધયેત્ ।
વાક્યાભાવે તુ સર્વેષાં દેશદૃષ્ટેન સન્નયેત્ ॥

યસ્ય દેશસ્ય યો ધર્મઃ પ્રવૃત્તઃ સાર્વકાલિકઃ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યવિરોધેન દેશદૃષ્ટઃ સ ઉચ્યતે ॥

દેશપત્તનગોષ્ઠેષુ પુરગ્રામેષુ વાસિનામ્ ।
તેષાં સ્વસમયૈર્ ધર્મ શાસ્ત્રતો ઽન્યેષુ તૈઃ સહ ॥

દેશસ્યાનુમતેનૈવ વ્યવસ્થા યા નિરૂપિતા ।
લિખિતા તુ સદા ધાર્યા મુદ્રિતા રાજમ્ ઉદ્રયા ॥

શાસ્ત્રવદ્ યત્નતો રક્ષ્યા તાં નિરીક્ષ્ય વિનિર્ણયેત્ ।
નૈગમસ્થૈસ્ તુ યત્ કાર્યં લિખિતં યદ્ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

તસ્માત્ તત્ સંપ્રવર્તેત નાન્યથૈવ પ્રવર્તયેત્ ।
પ્રમાણદેશદૃષ્ટં તુ યદ્ એવમ્ ઇતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

અપ્ર્વૃત્તં કૃતં યત્ર શ્રુતિસ્મૃત્યનુમોદિતમ્ ।
નાન્યથા તત્ પુનઃ કાર્યં ન્યાયાપેતં વિવર્જયેત્ ॥

ધર્મશાસ્ત્રવિચારેણ મૂલસારવિવેચનમ્ ।
યત્રાધિક્રિયતે સ્થાને ધર્માધિકરણં હિ તત્ ॥

પ્રાતર્ ઉત્થાય નૃપતિઃ શૌચં કૃત્વા સમાહિતઃ ।
ગુરું જ્યોતિર્વિદં વૈદ્યાન્ દેવાન્ વિપ્રાન્ પુરોહિતાન્ ॥

યથાર્હમ્ એતાન્ સંપૂજ્ય સુપુષ્પાભરણામ્બરૈઃ ।
અભિવન્દ્ય ચ ગુર્વાદીન્ સુમુખાં પ્રવિશેત્ સભામ્ ॥

વિનીતવેષો નૃપતિઃ સભાં ગત્વા સમાહિતઃ ।
આસીનઃ પ્રાઙ્મુખઃ સ્થિત્વા પશ્યેત્ કાર્યાણિ કાર્યિણામ્ ।
સહ ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધૈશ્ ચ મન્ત્રજ્ઞૈશ્ ચૈવ મન્ત્રિભિઃ ॥

સપ્રાડ્વિવાકઃ સામાત્યઃ સબ્રાહ્મણપુરોહિતઃ ।
સસભ્યઃ પ્રેક્ષકો રાજા સ્વર્ગે તિષ્ઠતિ ધર્મતઃ ॥

સહ સભ્યૈઃ સ્થિરૈર્ યુક્તૈઃ પ્રાજ્ઞૈર્ મૌલૈર્ દ્વિજોત્તમૈઃ ।
ધર્મશાસ્ત્રાર્થકુશલૈર્ અર્થશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ॥

કુલશીલવયોવૃત્ત વિત્તવદ્ભિર્ અમત્સરૈઃ ।
વણિગ્ભિઃ સ્યાત્ કતિપયૈઃ કુલભૂતૈર્ અધિષ્ઠિતમ્ ॥

શ્રોતારો વણિજસ્ તત્ર કર્તવ્યા ન્યાયદર્શિનઃ ॥

સભાસ્થાનેષુ પૂર્વાહ્ણે કાર્યાણાં નિર્ણયં નૃપઃ ।
કુર્યાચ્ છાસ્ત્રપ્રણીતેન માર્ગેણામિત્રકર્ષણઃ ॥