કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 021-040

દુષ્ટસ્યાપિ નરેન્દ્રસ્ય તદ્રાષ્ટ્રં ન વિનાશયેત્ ।
ન પ્રજાનુમતો યસ્માદ્ અન્યાયેષુ પ્રવર્તતે ॥

અક્લેશેનાર્થિને યસ્ તુ રાજા સમ્યઙ્ નિવેદયેત્ ।
તત્ તારયત્ય્ અનન્તં સ્યાદ્ ધર્માર્થં દાનમ્ ઈદૃશમ્ ॥

ન્યાયેનાક્રમ્ય યલ્લબ્ધં રિપું નિર્જિત્ય પાર્થિવૈઃ ।
તચ્ છુદ્ધં તત્પ્રદેયં તન્ નાન્યથોપહૃતં ક્વચિત્ ॥

રાજા પુરોહિતં કુર્યાદ્ ઉદિતં બ્રાહ્મણં હિતમ્ ।
કૃતાધ્યયનસંપન્નમ્ અલુબ્ધં સત્યવાદિનમ્ ॥

પ્રયત્નસાધ્યે વિચ્છિન્ને ધર્માખ્યે ન્યાયવિસ્તરે ।
સાધ્યમૂલસ્ તુ યો વાદો વ્યવહારઃ સ ઉચ્યતે ॥

વિ નાનાર્થે ઽવ સંદેહે હરણં હાર ઉચ્યતે ।
નાનાસંદેહહરણાદ્ વ્યવહાર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ન રાજા તુ વિશિત્વેન ધનલોભેન વા પુનઃ ।
સ્વયં કાર્યાણિ કુર્વીત નરાણામ્ અવિવાદિનામ્ ॥

ઉત્પાદયતિ યો હિંસાં દેયં વા ન પ્રયચ્છતિ ।
યાચમ્ આનય દૌઃશીલ્યાદ્ આકૃષ્યો ઽસૌ નૃપાજ્ઞયા ॥

દ્વિપદે સાધ્યભેદાત્ તુ પદાષ્ટાદશતાં ગતે ।
અષ્ટાદશ ક્રિયાભેદાદ્ ભિન્નાન્ય્ અષ્ટસહસ્રશઃ ॥

સાધ્યવાદસ્ય મૂલં સ્યાદ્ વાદિના યન્ નિવેદિતમ્ ।
દેયાપ્રદાનં હિંસા ચેત્ય્ ઉત્થાનદ્વયમ્ ઉચ્યતે ॥

પૂર્વપક્ષશ્ ચોત્તરં ચ પ્રત્યાકલિતમ્ એવ ચ ।
ક્રિયાપાદશ્ ચ તેનાયં ચતુષ્પાત્ સમુદાહૃતઃ ॥

ધર્મશાસ્ત્રાર્થશાસ્ત્રે તુ સ્કન્ધદ્વયમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
જયશ્ ચૈવાવસાયશ્ ચ દ્વે ફલે સમુદાહૃતે ॥

શાસ્ત્રેણ નિન્દિતં ત્વ્ અર્થ મુખ્યો રાજ્ઞા પ્રચોદિતઃ ।
આવેદયતિ યઃ પૂર્વં સ્તોભકઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥

નૃપેણૈવ નિયુક્તો યઃ પદદોષમ્ અવેક્ષિતુમ્ ।
નૃપસ્ય સૂચયેજ્ જ્ઞાત્વા સૂચકઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥

દોષકારી તુ કર્તૃત્વં ધનસ્વામી સ્વકં ધનમ્ ।
વિવાદે પ્રાપ્નુયાદ્ યત્ર ધર્મેણૈવ સ નિર્ણયઃ ॥

સ્મૃતિશાસ્ત્રં તુ યત્ કિંચિત્ પ્રથિતં ધર્મસાધકૈઃ ।
કાર્યાણાં નિર્ણયાર્થે તુ વ્યવહારઃ સ્મૃતો હિ સઃ ॥

યદ્ યદ્ આચર્યતે યેન ધર્મ્યં વાધર્મ્યમ્ એવ વા ।
દેશસ્યાચરણાન્ નિત્યં ચરિત્રં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥

ન્યાયશાસ્ત્રાવિરોધેન દેશદૃષ્ટેસ્ તથૈવ ચ ।
યં ધર્મં સ્થાપયેદ્ રાજા ન્યાય્યં તદ્રાજશાસનમ્ ॥

યુક્તિયુક્તં તુ કાર્યં સ્યાદ્ દિવ્યં યત્ર વિવર્જિતમ્ ।
ધર્મસ્ તુ વ્યવહારેણ બાધ્યતે તત્ર નાન્યથા ॥

પ્રતિલોમપ્રસૂતેષુ તથા દુર્ગનિવાસિષુ ।
વિરુદ્ધં નિયતં પ્રાહુસ્ તં ધર્મં ન વિચાલયેત્ ॥