કાત્યાયનસ્મૃતિ · શ્લોક 001-020

વિનીતઃ શાસ્ત્રસંપન્નઃ કોશશૌર્યસમન્વિતઃ ।
બ્રહ્મણ્યો દાનશીલઃ સ્યાત્ સત્યધર્મપરો નૃપઃ ॥

સ્તમ્ભોપતાપપૈશુન્ય ચાપલક્રોધવર્જિતઃ ।
પ્રગલ્ભઃ સન્નતોદગ્રઃ સંભાષી પ્રિયદર્શનઃ ॥

વશ્યેન્દ્રિયં જિતાત્માનં ધૃતદણ્ડં વિકારિષુ ।
પરીક્ષ્યકારિણં ધીરમ્ અત્યન્તં શ્રીર્ નિષેવતે ॥

શૌર્યવિદ્યાર્થબાહુલ્યાત્ પ્રભુત્વાચ્ ચ વિશેષતઃ ।
સદા ચિત્તં નરેન્દ્રાણાં મોહમ્ આયાતિ કારણાત્ ॥

તસ્માચ્ ચિત્તં પ્રબોદ્ધવ્યં રાજધર્મે સદા દ્વિજૈઃ ।
પવિત્રં પરમં પુણ્યં સ્મૃતિવાક્યં ન લઙ્ઘયેત્ ॥

વેદધ્વનિપ્રભાવેણ દેવાઃ સ્વર્ગનિવાસિનઃ ।
તે ઽપિ તત્ર પ્રમોદન્તે તૃપ્તાસ્ તુ દ્વિજપૂજનાત્ ॥

તસ્માદ્ યત્નેન કર્તવ્યા દ્વિજપૂજા સદા નૃપૈઃ ।
તેન ભૂયો ઽપિ શક્રત્વં નરેન્દ્રત્વં પુનઃ પુનઃ ॥

સુરાધ્યક્ષશ્ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાન્ નૃપરૂપેણ તિષ્ઠતિ ।
કર્તવ્યં તેન તન્ નિત્યં યેન તત્ત્વં સમાપ્નુયાત્ ॥

આત્મીયે સંસ્થિતા ધર્મે નૃપાઃ શક્રત્વમ્ આપ્નુયુઃ ।
અવીચિવાસિનો યે તુ વ્યપેતાચારિણઃ સદા ॥

ગચ્છેત્ સમ્યગવિજ્ઞાય વશં ક્રોધસ્ય યો નૃપઃ ।
વસેત્ સ નરકં ઘોરે કલ્પાર્ધં તુ ન સંશયઃ ॥

એતૈર્ એવ ગુણૈર્ યુક્તમ્ અમાત્યં કાર્યચિન્તકમ્ ।
બ્રાહ્મણં તુ પ્રકુર્વીત નૃપભક્તં કુલોદ્વહમ્ ॥

મન્ત્રિણો યત્ર સભ્યાશ્ ચ વૈદ્યાશ્ ચ પ્રિયવાદિનઃ ।
રાજ્યાદ્ ધર્માત્ સુખાત્ તત્ર ક્ષિપ્રં હીયેત પાર્થિવઃ ॥

ન તસ્ય વચને કોપમ્ એતેષાં તુ પ્રવર્તયેત્ ।
યસ્માદ્ એતૈઃ સદા વાચ્યં ન્યાય્યં સુપરિનિષ્ઠિતમ્ ॥

યત્ર કર્માણિ નૃપતિઃ સ્વયં પશ્યતિ ધર્મતઃ ।
તત્ર સાધુસમાચારા નિવસેયુઃ સુખં પ્રજાઃ ॥

પ્રજાનાં રક્ષણં નિત્યં કણ્ટકાનાં ચ શોધનમ્ ।
દ્વિજાનાં પૂજનં ચૈવ એતદ્ અર્થં કૃતો નૃપઃ ॥

ભૂસ્વામી તુ સ્મૃતો રાજા નાન્યદ્રવ્યસ્ય સર્વદા ।
તત્ફલસ્ય હિ ષડ્ભાગં પ્રાપ્નુયાન્ નાન્યથૈવ તુ ॥

ભૂતાનાં તન્નિવાસિત્વાત્ સ્વામિત્વં તેન કીર્તિતમ્ ।
તત્ક્રિયા બલિષડ્ભાગં શુભાશુભનિમિત્તજમ્ ॥

એવં પ્રવર્તતે યસ્ તુ લોભં ત્યક્ત્વા નરાધિપઃ ।
તસ્ય પુત્રાઃ પ્રજાયન્તે રાષ્ટ્રં કોશશ્ ચ વર્ધતે ॥

અન્યાયેન હિ યો રાષ્ટ્રાત્ કરં દણ્ડં ચ પાર્થિવઃ ।
સસ્યભાગં ચ શુલ્કં ચાપ્ય્ આદદીત સ પાપભાક્ ॥

અર્થશાસ્ત્રોક્તમ્ ઉત્સૃજ્ય ધર્મશાસ્ત્રોક્તમ્ આવ્રજેત્ ॥