કઠોપનિષદ્ભાષ્ય · અધ્યાય 3

1,2.25 ॥
ઇતિ કાઠવલ્લ્યાં દ્વિતીયવલ્લીભાષ્યમ્ ॥ 2 ॥
અથ તૃતીયા વલ્લી ।
ઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે ।
છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ

1,3.1 ॥
ઋતં પિબન્તાવિત્યસ્યા વલ્લ્યાઃ સમ્બન્ધઃ । વિદ્યાવિદ્યે નાના વિરુદ્ધફલે ઇત્ય્ ઉપન્યસ્તે, ન તુ સફલે તે યથાવન્ નિર્ણીતે । તન્નિર્ણયાર્થા રથરૂપકકલ્પના, તથા ચ પ્રતિપત્તિસૌકર્યમ્ । એવં ચ પ્રાપ્તૃપ્રાપ્યગન્તૃગન્તવ્યવિવેકાર્થરથરૂપકદ્વારા દ્વાવ્ આત્માનાવ્ ઉપન્યસ્યેતે -- ઋતં સત્યમ્ અવશ્યમ્ભાવિત્વાત્ કર્મફલં પિબન્તૌ । એકસ્ તત્ર કર્મફલં પિબતિ ભુઙ્ક્તે નેતરસ્ તથાપિ પાતૃસમ્બન્ધાત્ પિબન્તાવ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ચ્છત્રિન્યાયેન । સુકૃતસ્ય સ્વયઙ્કૃતસ્ય કર્મણ ઋતમ્ ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ । લોકે ઽસ્મિઞ્ શરીરે । ગુહાં ગુહાયાં બુદ્ધૌ પ્રવિષ્ટૌ । પરમે બાહ્યપુરુષાકાશસંસ્થાનાપેક્ષયા પરમમ્ । પરાર્ધે પરસ્ય બ્રહ્મણો ઽર્ધં સ્થાનં પરાર્ધં હાર્દાકાશમ્ । તસ્મિન્ હિ પરં બ્રહ્મોપલભ્યતે । તતસ્ તસ્મિન્ પરમે પરાર્ધે હાર્દાકાશે પ્રવિષ્ટાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તૌ ચ ચ્છાયાતપાવ્ ઇવ વિલક્ષનૌ સંસારિત્વાસંસારિત્વેન બ્રહ્મવિદો વદન્તિ કથયન્તિ । ન કેવલમ્ અકર્મિણ એવ વદન્તિ । પઞ્ચાગ્નયો ગૃહસ્થાઃ । યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ, ત્રિઃ કૃત્વો નાચિકેતો ઽગ્નિશ્ ચિતો યૈસ્ તે ત્રિણાચિકેતાઃ

1,3.1 ॥
યઃ સેતુર્ ઈજાનાનામ્ અક્ષરં બ્રહ્મ યત્ પરમ્ ।
અભયં તિતીર્ષતાં પારં નાચિકેતં શકેમહિ

1,3.2 ॥
યઃ સેતુઃ સેતુર્ ઇવ સેતુર્ ઈજાનાનાં યજમાનાનાં કર્મિણાં દુઃખસન્તરણાર્થત્વાત્ । નાચિકેતં નાચિકેતો ઽગ્નિસ્ તમ્, વયં જ્ઞાતું ચેતું ચ શકેમહિ શક્નુવન્તઃ । કિઞ્ ચ યચ્ ચાભયં ભયશૂન્યં સંસારસ્ય પારં તિતીર્ષતાં તર્તુમ્ ઇચ્છતાં બ્રહ્મવિદાં યત્પરમાશ્રયમ્ અક્ષરમ્ આત્માખ્યં બ્રહ્મ, તચ્ ચ જ્ઞાતું શકેમહિ । પરાપરે બ્રહ્મણી કર્મિબ્રહ્મવિદાશ્રયે વેદિતવ્યે ઇતિ વાક્યાર્થઃ । એતયોર્ એવ હ્ય્ ઉપન્યાસઃ કૃત "ઋતં પિબન્તૌ" (કૌ 3.1) ઇતિ

1,3.2 ॥
આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમ્ એવ તુ ।
બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમ્ એવ ચ

1,3.3 ॥
તત્ર ય ઉપાધિકૃતઃ સંસારી વિદ્યાવિદ્યાયોર્ અધિકૃતો મોક્ષગમનાય સંસારગમનાય ચ, તસ્ય તદુભયગમને સાધનો રથઃ કલ્પ્યતે । તત્રાત્માનમ્ ઋતપં સંસારિણં રથિનં રથસ્વામિનં વિદ્ધિ જાનીહિ । શરીરં રથમ્ એવ તુ રથબદ્ધહયસ્થાનીયૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ આકૃષ્યમાણત્વાચ્ છરીરસ્ય । બુદ્ધિં ત્વ્ અધ્યવસાયલક્ષણાં સારથિં વિદ્ધિ, બુદ્ધિનેતૃપ્રધાનત્વાચ્ છરીરસ્ય સારથિનેતૃપ્રધાન ઇવ રથઃ । સર્વં હિ દેહગતં કાર્યં બુદ્ધિકર્તવ્યમ્ એવ પ્રાયેણ । મનઃ સંકલ્પવિકલ્પાદિલક્ષણં પ્રગ્રહં રશનાં વિદ્ધિ । મનસા હિ પ્રગૃહીતાનિ શ્રોત્રાદીનિ કરણાનિ પ્રવર્તન્તે રશનયેવાશ્વાઃ

1,3.3 ॥
ઇન્દ્રિયાણિ હયાન્ આહુર્ વિષયાંસ્ તેષુ ગોચરાન્ ।
આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્ય્ આહુર્ મનીષિણઃ

1,3.4 ॥
ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ હયાન્ આહૂ રથકલ્પનાકુશલાઃ, શરીરસ્થાકર્ષણસામાન્યાત્ । તેષ્વ્ એવેન્દ્રિયેષુ હયત્વેન પરિકલ્પિતેષુ ગોચરાન્ માર્ગાન્ રૂપાદીન્ વિષયાન્ વિદ્ધિ । આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં શરીરેન્દ્રિયમનોભિઃ સહિતં સંયુક્તમ્ આત્માનં ભોક્તેતિ સંસારીત્ય્ આહુર્ મનીષિણો વિવેકિનઃ । ન હિ કેવલસ્યાત્મનો ભોક્તૃત્વમ્ અસ્તિ, બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતમ્ એવ તસ્ય ભોક્તૃત્વમ્ । તથા ચ શ્રુત્યન્તરં કેવલસ્યાભોતૃત્વમ્ એવ દર્શયતિ "ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" (બાઉ 4,4.7) ઇત્ય્ આદિ । એવઞ્ ચ સતિ વક્ષ્યમાણરથકલ્પનયા વૈષ્ણવસ્ય પદસ્યાત્મતયા પ્રતિપત્તિર્ ઉપપદ્યતે, નાન્યથા સ્વભાવાન્ અતિક્રમાત્

1,3.4 ॥
યસ્ ત્વ્ અવિજ્ઞાનવાન્ ભવત્ય્ અયુક્તેન મનસા સદા ।
તસ્યેન્દ્રિયાણ્ય્ અવશ્યાનિ દુષ્ટાશ્વા ઇવ સારથેઃ

1,3.5 ॥
તત્રૈવં સતિ યસ્ ત્વ્ અવિજ્ઞાનવાન્ યસ્ય બુદ્ધ્યાખ્યઃ સારથિર્ અવિજ્ઞાનો ઽનિપુણો ઽવિવેકી પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ ભવતિ, યથેતરો રથચર્યાયામ્ અયુક્તેનાપ્રગૃહીતેનાસમાહિતેન મનસા પ્રગ્રહસ્થાનીયેન સદા યુક્તો ભવતિ, તસ્યાકુશલબુદ્ધિસારથેર્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અશ્વસ્થાનીયાન્ય્ અવશ્યાન્ય્ અશક્યનિવારણાનિ દુષ્ટાશ્વા અદાન્તાશ્વા ઇવેતરસારથેર્ ભવન્તિ

1,3.5 ॥
યસ્ તુ વિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ યુક્તેન મનસા સદા ।
તસ્યેન્દ્રિયાણિ વશ્યાનિ સદશ્વા ઇવ સારથેઃ

1,3.6 ॥
યસ્ તુ પુનઃ પૂર્વોક્તવિપરીતસારથિર્ ભવતિ વિજ્ઞાનવાન્ પ્રગૃહીતમનાઃ સમાહિતચિત્તઃ સદા, તસ્યાશ્વસ્થાનીયાનીન્દ્રિયાણિ પ્રવર્તયિતું નિવર્તયિતું વા શક્યાનિ વશ્યાનિ દાન્તાઃ સદશ્વા ઇવેતરસારથેઃ

1,3.6 ॥
યસ્ ત્વ્ અવિજ્ઞાનવાન્ ભવત્ય્ અમનસ્કઃ સદાશુચિઃ ।
ન સ તત્ પદમ્ આપ્નોતિ સંસારં ચાધિગચ્છતિ

1,3.7 ॥
તસ્ય પૂર્વોક્તસ્યાવિજ્ઞાનવત ઇદં ફલમ્ આહ -- યસ્ ત્વ્ અવિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ । અમનસ્કો ઽપ્રગૃહીતમનસ્કઃ સ તત એવાશુચિઃ સદૈવ । ન સ રથી તત્પૂર્વોક્તમ્ અક્ષરં યત્પરં પદમ્ આપ્નોતિ તેન સારથિના । ન કેવલં તન્ નાપ્નોતિ સંસારં ચ જન્મમરણલક્ષણમ્ અધિગચ્છતિ

1,3.7 ॥
યસ્ તુ વિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ સમનસ્કઃ સદા શુચિઃ ।
સ તુ તત્ પદમ્ આપ્નોતિ યસ્માદ્ ભૂયો ન જાયતે

1,3.8 ॥
યસ્ તુ દ્વિતીયો વિજ્ઞાનવાન્ વીજ્ઞાનવત્ સારથ્યુપેતો રથી વિદ્વાન્ ઇત્ય્ એતત્ । યુક્તમનાઃ સમનસ્કઃ સ તત એવ સદા શુચિઃ, સ તુ તત્પદમ્ આપ્નોતિ, યસ્માદ્ આપ્તાત્ પદાદ્ અપ્રચ્યુતઃ સન્ ભૂયઃ પુનર્ ન જાયતે સંસારે

1,3.8 ॥
વિજ્ઞાનસારથિર્ યસ્ તુ મનઃ પ્રગ્રહવાન્ નરઃ ।
સો ઽધ્વનઃ પારમ્ આપ્નોતિ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

1,3.9 ॥
કિં તત્પદમ્ ઇત્ય્ આહ વિજ્ઞાનસારથિર્ યસ્ તુ યો વિવેકબુદ્ધિસારથિઃ પૂર્વોક્તો મનઃપ્રગ્રહવાન્ પ્રગૃહીતમનાઃ સમાહિતચિત્તઃ સઞ્ શુચિર્ નરો વિદ્વાન્ સો ઽધ્વનઃ સંસારગતેઃ પારં પરમ્ એવાધિગન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ એતદ્ આપ્નોતિ મુચ્યતે સર્વસંસારબન્ધનૈઃ । તદ્ વિષ્ણોર્ વ્યાપનશીલસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનો વાસુદેવાખ્યસ્ય પરમં પ્રકૃષ્ટં પદં સ્થાનમ્, સતત્ત્વં ઇત્ય્ એતદ્ યદ્ અસાવ્ આપ્નોતિ વિદ્વાન્

1,3.9 ॥
અધુના યત્પદં ગન્તવ્યં તસ્યેન્દ્રિયાણિ સ્થૂલાન્ય્ આરભ્ય સૂક્ષ્મતારતમ્યક્રમેણ પ્રત્યગાત્મતયાધિગમઃ કર્તવ્ય ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ ઇદમ્ આરભ્યતે --
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા અર્થેભ્યશ્ ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા મહાન્ પરઃ

1,3.10 ॥
સ્થૂલાનિ તાવદ્ ઇન્દ્રિયાણિ, તાનિ યૈર્ અર્થૈર્ આત્મપ્રકાશનાયારબ્ધાનિ તેભ્ય ઇન્દ્રિયેભ્યઃ સ્વકાર્યેભ્યસ્ તે પરા હ્ય્ અર્થાઃ સૂક્ષ્મા મહાન્તશ્ ચ પ્રત્યગાત્મભૂતાશ્ ચ । તેભ્યો ઽપ્ય્ અર્થેભ્યશ્ ચ પરં સૂક્ષ્મતરં મહત્પ્રત્યગાત્મભૂતં ચ મનઃ । મનઃશબ્દવાચ્યં મનસ આરમ્ભકં ભૂતસૂક્ષ્મં સઙ્કલ્પવિકલ્પાદ્યારમ્ભકત્વાત્ । મનસો ઽપિ પરા સૂક્ષ્મતરા મહત્તરા પ્રત્યગાત્મભૂતા ચ બુદ્ધિઃ, બુદ્ધિશબ્દવાચ્યામ્ અધ્યવસાયાદ્યારમ્ભકં ભૂતસૂક્ષ્મમ્ । ઉદ્ધેર્ આત્મા સર્વપ્રાણિબુદ્ધીનાં પ્રત્યગાત્મભૂતત્વાદ્ આત્મા મહાન્ સર્વમહત્ત્વાદ્ અવ્યક્તાદ્ યત્ પ્રથમં જાતં હૈરણ્યગર્ભં તત્ત્વં બોધાબોધાત્મકં મહાન્ આત્મા બુદ્ધેઃ પરમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે

1,3.10 ॥
મહતઃ પરમ્ અવ્યક્તમ્ અવ્યક્તાત્ પુરુષઃ પરઃ ।
પુરુશાન્ ન પરં કિંચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ

1,3.11 ॥
મહતો ઽપિ પરં સૂક્ષ્મતરં પ્રત્યગાત્મભૂતં સર્વમહત્તરં ચાવ્યક્તં સર્વસ્ય જગતો બીજભૂતમ્ અવ્યાકૃતનામરૂપં સતત્ત્વં સર્વકાર્યકારણશક્તિસમાહારરૂપમ્ અવ્યક્તમ્ અવ્યાકૃતાકાશાદિનામ્ અવાચ્યં પરમાત્મન્ય્ ઓતપ્રોતભાવેન સમાશ્રિતં વટકણિકાયામ્ ઇવ વટવૃક્ષશક્તિઃ । તસ્માદ્ અવ્યક્તાત્ પરઃ સૂક્ષ્મતરઃ સર્વકારણકારણત્વાત્ પ્રત્યગાત્મત્વાચ્ ચ મહાંશ્ ચ, અત એવ પુરુષઃ સર્વપૂરણાત્ । તતો ઽન્યસ્ય પરસ્ય પ્રસઙ્ગં નિવારયન્ન્ આહ -- પુરુષાન્ ન પરં કિઞ્ચિદ્ ઇતિ । યસ્માન્ નાસ્તિ પુરુષાચ્ ચિન્માત્રાઘનાત્ પરં કિઞ્ચિદ્ અપિ વસ્ત્વન્તરમ્, તસ્માત્ સૂક્ષ્મત્વમહત્ત્વપ્રત્યગાત્મત્વાનાં સા કાષ્ઠા નિષ્ઠા પર્યવસાનમ્ । અત્ર હીન્દ્રિયેભ્ય આરભ્ય સૂક્ષ્મત્વાદિ પરિસમાપ્તમ્ । અત એવ ચ ગન્તૄણાં સર્વગતિમતાં સંસારિણાં સા પરા પ્રકૃષ્ટા ગતિઃ । "યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે" (ભ્ગ્ 15.6) ઇતિ સ્મૃતેઃ

1,3.11 ॥
એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢો ઽત્મા ન પ્રકાશતે ।
દૃષ્યતે ત્વ્ અગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

1,3.12 ॥
નનુ ગતિશ્ ચેદ્ આગત્યાપિ ભવિતવ્યમ્, કથં "યસ્માદ્ ભૂયો ન જાયતે" (કૌ 3.8) ઇતિ । નૈષ દોષઃ । સર્વસ્ય પ્રત્યગાત્મત્વાદ્ અવગતિર્ એવ ગતિર્ ઇત્ય્ ઉપચર્યતે । પ્રત્યગાત્મત્વઞ્ ચ દર્શિતમ્ ઇન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપરત્વેન । યો હિ ગન્તા સો ઽયમ્ અપ્રત્યગ્રૂપં ગચ્છત્ય્ અનાત્મભૂતં ન વિન્દતિ સ્વરૂપેણ । તથા ચ શ્રુતિઃ -- "અનધ્વગા અધ્વસુ પારયિષ્ણવઃ" (ઇતિહાસ-ઉપનિષદ્ 18) ઇત્ય્ આદ્યા । તથા ચ દર્શયતિ પ્રત્યગાત્મત્વં સર્વસ્ય । એષ પુરુષઃ સર્વેષુ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ ભૂતેષુ ગૂઢઃ સંવૃતો દર્શનશ્રવણાદિકર્માવિદ્યામાયાચ્ છન્નો ઽત એવાત્મા ન પ્રકાશત આત્મત્વેન કસ્યચિત્ । આહો ઽતિગમ્ભીરા દુરવગાહ્યા વિચિત્રા ચેયં માયા, યદ્ અયં સર્વો જન્તુઃ પરમાર્થતઃ પરમાર્થસતત્ત્વો ઽપ્ય્ એવં બોધ્યમાનો ઽહં પરમાત્મેતિ ન ગૃહ્ણાતિ, અનાત્માનં દેહેન્દ્રિયાદિસઙ્ઘાતમ્ આત્મનો દૃશ્યમાનમ્ અપિ ઘટાદિવદ્ આત્મત્વેનાહમ્ અમુષ્ય પુત્ર ઇત્ય્ અનુચ્યમાનો ઽપિ ગૃહ્ણાતિ । નૂનં પરસ્યૈવ માયયા મોમુહ્યમાનઃ સર્વો લોકો બમ્ભ્રમીતિ । તથા ચ સ્મરણમ્ "નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગમાયાસમાવૃતઃ" (ભ્ગ્ 7.25) ઇત્ય્ આદિ । નનુ વિરુદ્ધમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે "મત્વા ધીરો ન શોચતિ" (કૌ 2.22) "ન પ્રકાશતે" (કૌ 3.12) ઇતિ ચ । નૈતદ્ એવમ્ । અસંસ્કૃતબુદ્ધેર્ અવિજ્ઞેયત્વાન્ ન પ્રકાશત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । દૃશ્યતે તુ સંસ્કૃતયાગ્ર્યયા અગ્રમ્ ઇવાગ્ર્યયા તયા, એકાગ્રતયોપેતયેત્ય્ એતત્ સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મવસ્તુનિરૂપણપરયા । કૈઃ । સૂક્ષ્મદર્શિભિર્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા ઇત્ય્ આદિપ્રકારેણ સૂક્ષ્મતાપારમ્પર્યદર્શનેન પરં સૂક્ષ્મં દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે સૂક્ષ્મદર્શિનસ્ તૈઃ સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ પણ્ડિતૈર્ ઇત્ય્ એતત્

1,3.12 ॥
યચ્છેદ્ વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞસ્ તદ્ યચ્છેજ્ જ્ઞાન આત્મનિ ।
જ્ઞાનમ્ આત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્ તદ્ યચ્છેચ્ છાન્ત આત્મનિ

1,3.13 ॥
તત્પ્રતિપત્ત્યુપાયમ્ આહ યચ્છેન્ નિયચ્છેદ્ ઉપસંહરેત્ પ્રાજ્ઞો વિવેકી । કિમ્? વાગ્વાચમ્ । વાગત્રોપલક્ષણાર્થા સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ । ક્વ? મનસી । મનસિ છાન્દસં દૈર્ઘ્યમ્ । તચ્ ચ મનો યચ્છેજ્ જ્ઞાને પ્રકાશસ્વરૂપે બુદ્ધાવ્ આત્મનિ । બુદ્ધિર્ હિ મન આદિકરણાન્યાપ્નોતીત્ય્ આત્મા પ્રત્યક્ ચ તેષામ્ । જ્ઞાનં બુદ્ધિમ્ આત્મનિ મહતિ પ્રથમજે નિયચ્છેત્ । પ્રથમજવત્ સ્વચ્છસ્વભાવકમ્ આત્મનો વિજ્ઞાનમ્ આપાદયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તઞ્ ચ મહાન્તમ્ આત્માનં યચ્છેચ્ છાન્તે સર્વવિશેષપ્રત્યસ્તમિતરૂપે ઽવિક્રિયે સર્વાન્તરે સર્વબુદ્ધિપ્રત્યયસાક્ષિણિ મુખ્ય આત્મનિ

1,3.13 ॥
ઉત્તિષ્ઠત જાગ્રત પ્રાપ્ય વરાન્ નિબોધત ।
ક્ષુરસ્ય ધારા નિશિતા દુરત્યયા દુર્ગં પથસ્ તત્ કવયો વદન્તિ

1,3.14 ॥
એવં પુરુષ આત્મનિ સર્વં પ્રવિલાપ્ય નામરૂપકર્મત્રયં યન્ મિથ્યાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં ક્રિયાકારકફલલક્ષણં સ્વાત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનેન મરીચ્યુદકરજ્જુસર્પગગનમલાનીવ મરીચિરજ્જુગગનસ્વરૂપદર્શનેનૈવ સ્વસ્થઃ પ્રશાન્તઃ કૃતકૃત્યો ભવતિ યતઃ, અતસ્ તદ્દર્શનાર્થમ્ અનાદ્યાપ્રસુપ્તા ઉત્તિષ્ઠત હે જન્તવઃ, આત્મજ્ઞાનાભિમુખા ભવત, જાગ્રતાજ્ઞાનનિદ્રાયા ઘોરરૂપાયાઃ સર્વાનર્થબીજભૂતાયાઃ ક્ષયં કુરુત । કથમ્ । પ્રાપ્યોપગમ્ય વરાન્ પ્રકૃષ્ટાન્ આચાર્યાંસ્ તત્ત્વવિદઃ, તદુપદિષ્ટં સર્વાન્તરમ્ આત્માનમ્ અહમ્ અસ્મીતિ નિબોધતાવગચ્છત । ન હ્ય્ ઉપેક્ષતવ્યમ્ ઇતિ શ્રુતિર્ અનુકમ્પયાહ માતૃવત્ । અતિસૂક્ષ્મબુદ્ધિવિષયત્વાજ્ જ્ઞેયસ્ય । કિમ્ ઇવ સૂક્ષ્મબુદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ક્ષુરસ્ય ધારાગ્રં નિશિતા તીક્ષ્ણીકૃતા દુરત્યયા દુઃખેનાત્યયો યસ્યાઃ સા દુરત્યયા । યથા સા પદ્ભ્યાં દુર્ગમનીયા તથા દુર્ગં દુઃસમ્પાદ્યમ્ ઇત્ય્ એતત્ પથઃ પન્થાનં તત્ તં જ્ઞાનલક્ષણં માર્ગં કવયો મેધાવિનો વદન્તિ । જ્ઞેયસ્યાતિસૂક્ષ્મત્વાત્ તદ્વિષયસ્ય જ્ઞાનમાર્ગસ્ય દુઃસમ્પાદ્યત્વં વદન્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

1,3.14 ॥
તત્કથમ્ અતિસૂક્ષ્મત્વં જ્ઞેયસ્યેત્ય્ ઉચ્યતે । સ્થૂલા તાવદ્ ઇયં મેદિની શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધોપચિતા સર્વેન્દ્રિયવિષયભૂતા તથા શરીરમ્ । તત્રૈકૈકગુણાપકર્ષેણ ગન્ધાદીનાં સૂક્ષ્મત્વમહત્ત્વવિશુદ્ધત્વનિત્યત્વાદિતારતમ્યં દૃષ્ટમબાદિષુ યાવદ્ આકાશમ્ ઇતિ । તે ગન્ધાદયઃ સર્વ એવ સ્થૂલત્વાદ્ વિકારાઃ શબ્દાન્તા યત્ર ન સન્તિ કિમ્ ઉ તસ્ય સૂક્ષ્મત્વાદિનિરતિશયત્વં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ શ્રુતિઃ --
અશબ્દમ્ અસ્પર્શમ્ અરૂપમ્ અવ્યયં તથારસં નિત્યમ્ અગન્ધવચ્ ચ યત્ ।
અનાદ્ય્ અનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાય્ય તન્ મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુચ્યતે

1,3.15 ॥
અશબ્દમ્ અસ્પર્શમ્ અરૂપમ્ અરસમ્ અગન્ધવચ્ ચ યદ્ એતદ્ વ્યાખ્યાતં બ્રહ્માવ્યયં યદ્ ધિ શબ્દાદિમત્તદ્વ્યેતીદં ત્વ્ અશબ્દાદિમત્ત્વાદ્ અવ્યયં ન વ્યેતિ ન ક્ષીયતે, અત એવ ચ નિત્યમ્, યદ્ ધિ વ્યેતિ તદ્ અનિત્યમ્ ઇદં તુ ન વ્યેત્ય્ અતો નિત્યમ્ । ઇતશ્ ચ નિત્યમ્ અનાદ્યવિદ્યમાન આદિઃ કારણમ્ અસ્ય તદ્ ઇદમ્ અનાદિ । યદ્ ધ્ય્ આદિમત્તત્કાર્યત્વાદ્ અનિત્યં કારણે પ્રલીયતે યથા પૃથિવ્યાદિ । ઇદં તુ સર્વકારણત્વાદ્ અકાર્યમ્ અકાર્યત્વાન્ નિત્યમ્, ન તસ્ય કારણમ્ અસ્તિ યસ્મિન્ પ્રલીયતે । તથાનન્તમ્ અવિદ્યમાનો ઽન્તઃ કાર્યમ્ અસ્ય તદ્ અનન્તમ્ । યથા કદલ્યાદેઃ ફલાદિકાર્યોત્પાદનેનાપ્ય્ અનિત્યત્વં દૃષ્ટમ્, ન ચ તથાપ્ય્ અન્તવત્ત્વં બ્રહ્મણો ઽતો ઽપિ નિત્યમ્ । મહતો મહત્તત્ત્વાદ્ બુદ્ધ્યાખ્યાત્ પરં વિલક્ષણં નિત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વરૂપત્વાત્ સર્વસાક્ષિ હિ સર્વભૂતાત્મત્વાદ્ બ્રહ્મ । ઉક્તં હિ "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ" (કૌ 3.12) ઇત્ય્ આદિ । ધ્રુવં ચ કૂટસ્થં નિત્યં ન પૃથિવ્યાદિવદ્ આપેક્ષિકં નિત્યત્વમ્ । તદ્ એવમ્ભૂતં બ્રહ્માત્માનં નિચાય્યાવગમ્ય તમ્ આત્માનં મૃત્યુમુખાન્ મૃત્યુગોચરાદ્ અવિદ્યાકામકર્મલક્ષણાત્ પ્રમુચ્યતે વિમુચ્યતે

1,3.15 ॥
નાચિકેતમ્ ઉપાખ્યાનં મૃત્યુપ્રોક્તં સનાતનમ્ ।
ઉક્ત્વા શ્રુત્વા ચ મેધાવી બ્રહ્મલોકે મહીયતે

1,3.16 ॥
પ્રસ્તુતવિજ્ઞાનસ્તુત્યર્થમ્ આહ શ્રુતિઃ -- નાચિકેતં નચિકેતસા પ્રાપ્તં નાચિકેતં મૃત્યુના પ્રોક્તં મૃત્યુપ્રોક્તમ્ ઇદમ્ આખ્યાનમ્ ઉપાખ્યાનં વલ્લીત્રયલક્ષણં સનાતનં ચિરન્તનં વૈદિકત્વાદ્ ઉક્ત્વા બ્રાહ્મણેભ્યઃ શ્રુત્વા ચાચાર્યેભ્યો મેધાવી બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોકસ્ તસ્મિન્ બ્રહ્મલોકે મહીયત આત્મભૂત ઉપાસ્યો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

1,3.16 ॥
ય ઇમં પરમં ગુહ્યં શ્રાવયેદ્ બ્રહ્મસંસદિ ।
પ્રયતઃ શ્રાદ્ધકાલે વા તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પતે તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પત ઇતિ

1,3.17 ॥
ઇતિ કાઠકોપનિષદિ તૃતીયા વલ્લી ॥ 3 ॥
યઃ કશ્ચિદ્ ઇમં ગ્રન્થં પરમં પ્રકૃષ્ટં ગુહ્યં ગોપ્યં શ્રાવયેદ્ ગ્રન્થતો ઽર્થતશ્ ચ બ્રાહ્મણાનાં સંસદિ બ્રહ્મસંસદિ પ્રયતઃ શુચિર્ ભૂત્વા શ્રાદ્ધકાલે વા શ્રાવયેદ્ ભુઞ્જાનાન્ તચ્છૂદ્ધમ્ અસ્યાનન્ત્યાયાનન્તફલાય કલ્પતે સમ્પદ્યતે । દ્વિર્ વચનમ્ અધ્યાયપરિસમાપ્ત્ય્ અર્થમ્