કઠોપનિષદ્ભાષ્ય · અધ્યાય 2

1,1.29 ॥
ઇતિ કઠવલ્લ્યાં પ્રથમવલ્લીભાષ્યમ્ ॥ 1 ॥
અથ દ્વિતીયા વલ્લી ।
પરીક્ષ્ય શિષ્યં વિદ્યાયોગ્યતાં ચાવગમ્યાહ --
અન્યચ્ છ્રેયો ઽન્યદ્ ઉતૈવ પ્રેયસ્ તે ઉભે નાનાર્થે પુરુષં સિનીતઃ ।
તયોઃ શ્રેય આદદાનસ્ય સાધુ ભવતિ હીયતે ઽર્થાદ્ ય ઉ પ્રેયો વૃણીતે

1,2.1 ॥
અન્યત્ પૃથગ્ એવ શ્રેયો નિઃશ્રેયસં તથાન્યદ્ ઉતૈવાપિ ચ પ્રેયઃ પ્રિયતરમ્ અપિ તે પ્રેયઃ શ્રેયસ્ય્ ઉભે નાનાર્થે ભિન્નપ્રયોજને સતી પુરુષમ્ અધિકૃતં વર્ણાશ્રમાદિવિશિષ્ટં સિનીતો બધ્નીતસ્ તાભ્યાં વિદ્યાવિદ્યાભ્યામ્ આત્મકર્તવ્યતયા પ્રયુજ્યતે સર્વઃ પુરુષઃ । શ્રેયઃ પ્રેયસોર્ હ્ય્ અભ્યુદયામૃતત્વાર્થી પુરુષઃ પ્રવર્તતે । અતઃ શ્રેયઃ પ્રેયઃ પ્રયોજનકર્તવ્યતયા, તાભ્યાં બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સર્વઃ પુરુષઃ । તે યદ્ય્ અપ્ય્ એકૈકપુરુષાર્થસમ્બન્ધિની વિદ્યાવિદ્યારૂપત્વાદ્ વિરુદ્ધે ઇત્ય્ અન્યતરાપરિત્યાગેનૈકેન પુરુષેન સહાનુષ્ઠાતુમ્ અશક્યત્વાત્ તયોર્ હિત્વાવિદ્યારૂપં પ્રેયઃ, શ્રેય એવ કેવલમ્ આદદાનસ્યોપાદાનં કુર્વતઃ સાધુ શોભનં શિવં ભવતિ । યસ્ ત્વ્ અદૂરદર્શી વિમૂઢો હીયતે વિયુજ્યતે ઽર્થાત્ પુરુષાર્થાત્ પારમાર્થિકાત્ પ્રયોજનાન્ નિત્યાત્ પ્રચ્યવત ઇત્ય્ અર્થઃ । કો ઽસૌ ય ઉ પ્રેયો વૃણીત ઉપાદત્ત ઇત્ય્ એતત્

1,2.1 ॥
શ્રેયશ્ ચ પ્રેયશ્ ચ મનુષ્યમ્ એતસ્ તૌ સંપરીત્ય વિવિનક્તિ ધીરઃ ।
શ્રેયો હિ ધીરો ઽભિ પ્રેયસો વૃણીતે પ્રેયો મન્દો યોગક્ષેમાદ્ વૃણીતે

1,2.2 ॥
યદ્ય્ ઉભે ઽપિ કર્તું સ્વાયત્તે પુરુષેણ, કિમ્ અર્થં પ્રેય એવાદત્તે બાહુલ્યેન લોક ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- સત્યં સ્વાયત્તે, તથાપિ સાધનતઃ ફલતશ્ ચ મન્દબુદ્ધીનાં દુર્વિવેકરૂપે સતી વ્યામિશ્રીભૂત ઇવ મનુષ્યં પુરુષમ્ એતઃ પ્રાપ્નુતઃ શ્રેયશ્ ચ પ્રેયશ્ ચ । અતો હંસ ઇવામ્ભસઃ પયઃ, તૌ શ્રેયઃ પ્રેયઃ પદાર્થૌ સમ્પરીત્ય સમ્યક્ પરિગમ્ય મનાસાલોચ્ય ગુરુલાઘવં વિવિનક્તિ પૃથક્ કરોતિ ધીરો ધીમાન્ । વિવિચ્ય ચ શ્રેયો હિ શ્રેય એવાભિવૃણીતે પ્રેયસો ઽભ્યર્હિતત્વાત્ । કો ઽસૌ ધીરઃ । યસ્ તુ મન્દો ઽલ્પબુદ્ધિઃ સ સદસદ્વિવેકાસામર્થ્યાદ્ યોગક્ષેમાદ્ યોગક્ષેમનિમિતં શરીરાદ્યુપચયરક્ષણનિમિત્તમ્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રેયઃ પશુપુત્રાદિલક્ષણં વૃણીતે

1,2.2 ॥
સ ત્વં પ્રિયાન્ પ્રિયરૂપાંશ્ ચ કામાન્ અભિધ્યાયન્ નચિકેતો ઽત્યસ્રાક્ષીઃ ।
નૈતાં સૃઙ્કાં વિત્તમયીમ્ અવાપ્તો યસ્યાં મજ્જન્તિ બહવો મનુષ્યાઃ

1,2.3 ॥
સ ત્વં પુનઃ પુનર્ મયા પ્રલોભ્યમાનો ઽપિ પ્રિયાન્ પુત્રાદીન્ પ્રિયરૂપાંશ્ ચાપ્સરઃપ્રભૃતિલક્ષણાન્ કામાન્ અભિધ્યાયંશ્ ચિન્તયંસ્ તેષામ્ અનિત્યત્વાસારત્વાદિદોષાન્ હે નચિકેતોત્યસ્ત્રાક્ષીરતિસૃષ્ટવાન્ પરિત્યક્તવાન્ અસ્યહો બુદ્ધિમત્તા તવ । નૈતામ્ અવાપ્તવાન્ અસિ સૃઙ્ક્તાં સૃતિં કુત્સિતાં મૂઢજનપ્રવૃત્તાં વિત્તમયી ધનપ્રાયામ્ । યસ્યાં સૃતૌ મજ્જન્તિ સીદન્તિ બહવો ઽનેકે મૂઢા મનુષ્યાઃ

1,2.3 ॥
દૂરમ્ એતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા ।
વિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવો ઽલોલુપન્ત

1,2.4 ॥
"તયોઃ, શ્રેય આદદનસ્ય સાધુ ભવતિ હીયતે ઽર્થાદ્ય ઉ પ્રેયો વૃણીતે" (કૌ 2.1) ઇત્ય્ ઉક્તં તત્કસ્માત્ ? યતો દૂરં દૂરેણ મહતાન્તરેણૈતે વિપરીત અન્યોન્યવ્યાવૃત્તરૂપે વિવેકાવિવેકાત્મકત્વાત્ તમઃપ્રકાશાવ્ ઇવ વિષૂચી વિષૂચ્યૌ નાનાગતી ભિન્નફલે સંસારમોક્ષહેતુત્વેનેત્ય્ એતત્ । કે ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- યા ચાવિદ્યા પ્રેયોવિષયા વિદ્યેતિ ચ શ્રેયોવિષયા જ્ઞાતા નિર્જ્ઞાતાવગતા પણ્ડિતૈસ્ તત્ર વિદ્યાભીપ્સિનં વિદ્યાર્થિનં નચિકેતસં ત્વામ્ અહં મન્યે । કસ્માદ્ યસ્માદ્ અવિદ્વદ્ બુદ્ધિપ્રલોભિનઃ કામા અપ્સરઃપ્રભૃતયો બહવો ઽપિ ત્વા ત્વાં નાલોલુપન્ત ન વિચ્છેદં કૃતવન્તઃ શ્રેયોમાર્ગાદ્ આત્મોપભોગાભિવાઞ્છાસમ્પાદનેન । અતો વિદ્યાર્થિનં શ્રેયોભાજનં મન્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

1,2.4 ॥
અવિદ્યાયામ્ અન્તરે વર્તમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતં મન્યમાનાઃ ।
દન્દ્રમ્યમાણાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

1,2.5 ॥
યે તુ સંસારભાજો જના અવિદ્યાયામ્ અન્તરે મધ્યે ઘનીભૂત ઇવ તમસિ વર્તમાના વેષ્ટ્યમાનાઃ પુત્રપશ્વાદિતૃષ્ણાપાશશતૈઃ, સ્વયં ધીરાઃ પ્રજ્ઞાવન્તઃ પણ્ડિતાઃ શાસ્ત્રકુશલશ્ ચેતિ મન્યમાનાસ્ તે દન્દ્રમ્યમાણા અત્યર્થં કુટિલામ્ અનેકરૂપાં ગતિં ગચ્છન્તો જરામરણરોગાદિદુઃખૈઃ પરિયન્તિ પરિગચ્છન્તિ મૂઢા અવિવેકિનો ઽન્ધેનૈવ દૃષ્ટિવિહીનેનૈવ નીયમાના વિષમે પથિ યથા બહવોન્ધા મહાન્તમ્ અનર્થમ્ ઋચ્છન્તિ તદ્વત્

1,2.5 ॥
ન સામ્પરાયઃ પ્રતિભાતિ બાલં પ્રમાદ્યન્તં વિત્તમોહેન મૂઢમ્ ।
અયં લોકો નાસ્તિ પર ઇતિ માની પુનઃ પુનર્ વશમ્ આપદ્યતે મે

1,2.6 ॥
અત એવ મૂઢત્વાન્ ન સામ્પરાયઃ પ્રતિભાતિ । સમ્પરેયત ઇતિ સામ્પરાયઃ પરલોકસ્ તત્પ્રાપ્તિપ્રયોજનઃ સાધનવિશેષઃ શાસ્ત્રીયઃ સામ્પરાયઃ સ ચ બાલમ્ અવિવેકિનં પ્રતિ ન પ્રતિભાતિ ન પ્રકાશતે નોપતિષ્ઠત ઇત્ય્ એતત્ । પ્રમાદ્યન્તં પ્રમાદં કુર્વન્તં પુત્રપશ્વાદિપ્રયોજનેષ્વ્ આસક્તમનસં તથા વિત્તમોહેન વિત્તનિમિત્તેનાવિવેકેન મૂઢં તમસાચ્છન્નમ્ । સ ત્વ્ અયમ્ એવ લોકો યો ઽયં દૃશ્યમાનઃ સ્ત્ર્યન્નપાનાદિવિશિષ્ટો નાસ્તિ પરો ઽદૃષ્ટો લોક ઇત્ય્ એવં મનનશીલો માની પુનઃ પુનર્ જનિત્વા વશં મે ઽધીનતામાપદ્યતે મૃત્યોર્ મમ જનનમરણાદિલક્ષણદુઃખપ્રબન્ધારૂઢ એવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । પ્રાયેણ હ્ય્ એવંવિધ એવ લોકઃ

1,2.6 ॥
શ્રવણાયાપિ બહુભિર્ યો ન લભ્યઃ શૃણ્વન્તો ઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ ।
આશ્ચર્યો વક્તા કુશલો ઽસ્ય લબ્ધા આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃ

1,2.7 ॥
યસ્ તુ શ્રેયોર્થી સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ એવાત્મવિદ્ભવતિ ત્વદ્ વિધો યસ્માચ્ છ્રવણાયાપિ શ્રવણાર્થં શ્રોતમ્ અપિ યો ન લભ્ય આત્મા બહુભિર્ અનેકૈઃ શૃણ્વન્તો ઽપિ બહવો ઽનેકે ઽન્યે યમ્ આત્માનં ન વિદ્યુર્ ન વિદન્ત્ય્ અભાગિનો ઽસંસ્કૃતાત્માનો ન વિજાનીયુઃ । કિઞ્ ચાસ્ય વક્તાપ્ય્ આશ્ચર્યો ઽદ્ભુતવદ્ એવાનેકેષુ કશ્ચિદ્ એવ ભવતિ । તથા શ્રુત્વાપ્ય્ અસ્યાત્મનઃ કુશલો નિપુણ એવાનેકેષુ લબ્ધા કશ્ચિદ્ એવ ભવતિ । યસ્માદ્ આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કશ્ચિદ્ એવ કુશલાનુશિષ્ટઃ કુશલેન નિપુણેનાચાર્યેણાનુશિષ્ટઃ (સંશિક્ષિત ઇત્ય્ અધ્યાહાર્યમ્) સન્

1,2.7 ॥
ન નરેણાવરેણ પ્રોક્ત એષ સુવિજ્ઞેયો બહુધા ચિન્ત્યમાનઃ ।
અનન્યપ્રોક્તે ગતિર્ અત્ર નાસ્ત્ય્ અણીયાન્ હ્ય્ અતર્ક્યમ્ અણુપ્રમાણાત્

1,2.8 ॥
કસ્માત્ ? ન હિ નરેણ મનુષ્યેણાવરેણ પ્રોક્તો ઽવરેણ હીનેન પ્રકૃતબુદ્ધિનેત્ય્ એતદ્ ઉક્ત એષ આત્મા યં ત્વં માં પૃચ્છસિ । ન હિ સુષ્ઠુ સમ્યગ્ વિજ્ઞેયો વિજ્ઞાતું શક્યો યસ્માદ્ બહુધાસ્તિ નાસ્તિ કર્તાકર્તા શુદ્ધો ઽશુદ્ધ ઇત્ય્ આદ્યનેકધા ચિન્ત્યમાનો વાદિભિઃ । કથં પુનઃ સુવિજ્ઞેય ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- અનન્યપ્રોક્તે ઽનન્યેનાપૃથગ્ દર્શિનાચાર્યેણ પ્રતિપાદ્યબ્રહ્માત્મભૂતેન પ્રોક્ત ઉક્ત આત્મનિ ગતિર્ અનેકધાસ્તિનાસ્તીત્ય્ આદિલક્ષણા ચિન્તા ગતિર્ અત્રાસ્મિન્ન્ આત્મનિ નાસ્તિ ન વિદ્યતે સર્વવિકલ્પગતિપ્રત્યસ્તમિતત્વાદ્ આત્મનઃ । અથવા સ્વાત્મભૂતે ઽનન્યસ્મિન્ન્ આત્મનિ પ્રોક્તે ઽનન્યપ્રોક્તે ગતિર્ અત્રાન્યાવગતિર્ નાસ્તિ જ્ઞેયસ્યાન્યસ્યાભાવાત્ । જ્ઞાનસ્ય હ્ય્ એષા પરા નિષ્ઠા યદ્ આત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્ । અતો ઽવગન્તવ્યાભાવાન્ ન ગતિર્ અત્રાવશિષ્યતે, સંસારગતિર્ વાત્ર નાસ્ત્ય્ અનન્ય આત્મનિ પ્રોક્તે નાન્તરીયકત્વાત્ તદ્વિજ્ઞાનફલસ્ય મોક્ષસ્ય । અથવા પ્રોચ્યમાનબ્રહ્માત્મભૂતેનાચાર્યેણાનન્યતયા પ્રોક્ત આત્મન્ય્ અગતિર્ અનવબોધો ઽપરિજ્ઞાનમ્ અત્ર નાસ્તિ । ભવત્ય્ એવાવગતિસ્ તદ્વિષયા શ્રોતુસ્ તદનન્યો ઽહમ્ ઇત્ય્ આચાર્યસ્યેવેત્ય્ અર્થઃ । એવં સુવિજ્ઞેય આત્માગમવતાચાર્યેણાનન્યતયા પ્રોક્તઃ । ઇતરથા હ્ય્ અણીયાન્ અણુતરો ઽણુપ્રમાણાદ્ અપિ સમ્પદ્યત આત્મા । અતર્ક્યમ્ અતર્ક્યઃ સ્વબુદ્ધ્યભ્યૂહેન કેવલેન તર્કેણ । તર્ક્યમાણે ઽણુપરિમાણે કેનચિત્ સ્થાપિત આત્મનિ તતો ઽણુતરમ્ અન્યો ઽભ્યૂહતિ, તતો ઽપ્ય્ અન્યો ઽણુતરમ્, ઇતિ ન હિ તર્કસ્ય નિષ્ઠા ક્વચિદ્ વિદ્યતે

1,2.8 ॥
નૈષા તર્કેણ મતિર્ આપનેયા પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠ ।
યાં ત્વમ્ આપઃ સત્યધૃતિર્ બતાસિ ત્વાદૃઙ્ નો ભૂયાન્ નચિકેતઃ પ્રેષ્ટા

1,2.9 ॥
અતો ઽનન્યપ્રોક્ત આત્મન્ય્ ઉત્પન્ના યેયમ્ આગમપ્રતિપાદ્યાત્મમતિર્ નૈષા તર્કેણ સ્વબુદ્ધ્યાભ્યૂહમાત્રેણાપનેયા ન પ્રાપણીયેત્ય્ અર્થઃ । નાપનેતવ્યા વા, ન હાતવ્યા । તાર્કિકો હ્ય્ અનાગમ્ અજ્ઞઃ સ્વબુદ્ધિપરિકલ્પિતં યત્ કિઞ્ચિદ્ એવ કલ્પયતિ । અત એવ ચ યેયમ્ આગમપ્રભૂતા મતિસ્ તાર્કિકાદ્ અન્યેનૈવાગમાભિજ્ઞેનાચાર્યેણૈવ પ્રોક્તા સતી સુજ્ઞાનાય ભવતિ હે પ્રેષ્ઠ પ્રિયતમ । કા પુનઃ સા તર્કાગમ્યા મતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યાં ત્વં મતિં મદ્વરપ્રદાનેનાપઃ પ્રાપ્તવાન્ અસિ । સત્યા અવિતથવિષયા ધૃતિર્ યસ્ય તવ સ ત્વં સત્યધૃતિઃ । બતાસીત્ય્ અનુકમ્પયન્ન્ આહ મૃત્યુર્ નચિકેતસં વક્ષ્યમાણવિજ્ઞાનસ્તુતયે । ત્વાદૃક્ ત્વ્ અતુલ્યો નો ઽસ્મભ્યં ભૂયાદ્ ભવતાદ્ભવત્વન્યઃ પુત્રઃ શિષ્યો વા પ્રષ્ટા । કીદૃક્ ? યાદૃક્ત્વં હે નચિકેતઃ પ્રષ્ટા

1,2.9 ॥
જાનામ્ય્ અહં શેવધિર્ ઇત્ય્ અનિત્યં ન હ્ય્ અધ્રુવૈઃ પ્રાપ્યતે હિ ધ્રુવં તત્ ।
તતો મયા નાચિકેતશ્ ચિતો ઽગ્નિર્ અનિત્યૈર્ દ્રવ્યૈઃ પ્રાપ્તવાન્ અસ્મિ નિત્યમ્

1,2.10 ॥
પુનર્ અપિ તુષ્ટ આહ -- જાનામ્ય્ અહં શેવધિર્ નિધિઃ કર્મફલલક્ષણો નિધિર્ ઇવ પ્રાથ્યત ઇતિ । અસાવ્ અનિત્યમ્ અનિત્ય ઇતિ જાનામિ । ન હિ યસ્માદ્ અનિત્યૈર્ અધ્રુવૈર્ યન્ નિત્યં ધ્રુવં તત્પ્રાપ્યતે પરમાત્માખ્યઃ શેવધિઃ । યસ્ ત્વ્ અનિત્યસુખાત્મકઃ શેવધિઃ સ એવાનિત્યૈર્ દ્રવ્યૈઃ પ્રાપ્યતે હિ યતસ્ તતસ્ તસ્માન્ મયા જાનતાપિ નિત્યમ્ અનિત્યસાધનૈઃ પ્રાપ્યત ઇતિ નાચિકેતશ્ ચિતો ઽગ્નિર્ અનિત્યૈર્ દ્રવ્યૈઃ પશ્વાદિભિઃ સ્વર્ગસુખસાધનભૂતો ઽગ્નિર્ નિર્વર્તિત ઇત્ય્ અર્થઃ । તેનાહમ્ અધિકારાપન્નો નિત્યં યામ્યં સ્થાનં સ્વર્ગાખ્યં નિત્યમ્ આપેક્ષિકં પ્રાપ્તવાન્ અસ્મિ

1,2.10 ॥
કામસ્ય આપ્તિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠાં ક્રતોર્ અનન્ત્યમ્ અભયસ્ય પારમ્ ।
સ્તોમમહદ્ ઉરુગાયં પ્રતિષ્ઠાં દૃષ્ટ્વા ધૃત્યા ધીરો નચિકેતો ઽત્યસ્રાક્ષીઃ

1,2.11 ॥
ત્વં તુ કામસ્યાપ્તિં સમાપ્તિમ્, અત્રૈવ હિ સર્વે કામાઃ પરિસમાપ્તાઃ, જગતઃ સાધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવાદેઃ પ્રતિષ્ઠામાશ્રયં સર્વાત્મકત્વાત્, ક્રતોર્ ઉપાસનાયાઃ ફલં હૈરણ્યગર્ભપદમ્ અનન્ત્યમાનન્ત્યમ્ । અભયસ્ય ચ પારં પરાં નિષ્ઠામ્ । સ્તોમં સ્તુત્યં મહદણિમાદ્યૈશ્વર્યાદ્યનેકગુણસંહતમ્, સ્તોમં ચ તન્મહચ્ ચ નિરતિશયત્વાત્ સ્તોમમહત્ । ઉરુગાયં વિસ્તીર્ણાં ગતિમ્ । પ્રતિષ્ઠાં સ્થિતિમ્ આત્મનો ઽનુત્તમામ્ અપિ દૃષ્ટ્વા ધૃત્યા ધૈર્યેણ ધીગે ધીમાન્ સન્ નચિકેતો ઽત્યસ્રાક્ષીઃ પરમ્ એવાકાઙ્ક્ષન્ન્ અતિસૃષ્ટ્વાન્ અસિ સર્વમ્ એતત્ સંસારભોગજાતમ્ । અહો બતાનુત્તમગુણો ઽસિ

1,2.11 ॥
તં દુર્દર્શં ગૂઢમ્ અનુપ્રવિષ્ટં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ ।
અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ

1,2.12 ॥
યં ત્વં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છસ્ય્ આત્માનં તં દુર્દર્શં દુઃખેન દર્શનમ્ અસ્યેતિ દુર્દર્શો ઽતિસૂક્ષ્મત્વાત્ તં ગૂઢં ગહનમ્, અનુપ્રવિષ્ટં પ્રાકૃતવિષયવિકારવિજ્ઞાનૈઃ પ્રચ્છન્નમ્ ઇત્ય્ એતત્ । ગુહાહિતં ગુહાયાં બુદ્ધૌ સ્થિતં તત્રોપલભ્યમાનત્વાત્ । ગહ્વરેષ્ઠં ગહ્વરે વિષમે ઽનેકાનર્થસઙ્કટે તિષ્ઠતીતિ ગહ્વરેષ્ઠમ્ । યત એવં ગૂઢમ્ અનુપ્રવિષ્ટો ગુહાહિતશ્ ચાતો ગહ્વરેષ્ઠો ઽતો દુર્દર્શઃ । તં પુરાણં પુરાતનમ્ અધ્યાત્મયોગાધિગમેન વિષયેભ્યઃ પ્રતિસંહૃત્ય ચેતસ આત્મનિ સમાધાનમ્ અધ્યાત્મયોગસ્ તસ્યાધિગમસ્ તેન મત્વા દેવમ્ આત્માનં ધીરો હર્ષશોકાવ્ આત્મન ઉત્કર્ષાપકર્ષયોર્ અભાવજ્ જહાતિ

1,2.12 ॥
એતચ્ છ્રુત્વા સંપરિગૃહ્ય મર્ત્યઃ પ્રવૃહ્ય ધર્મ્યમ્ અણુમ્ એતમ્ આપ્ય ।
સ મોદતે મોદનીયં હિ લબ્ધ્વા વિવૃતં સદ્મ નચિકેતસં મન્યે

1,2.13 ॥
કિઞ્ ચ, એતદ્ આત્મતત્ત્વં યદ્ અહં વક્ષ્યામિ તચ્ છુત્વાચાર્યપ્રસાદાત્ સમ્યગ્ આત્મભાવેન પરિગૃહ્યોપાદાય મર્ત્યો મરણધર્મા ધર્માદ્ અનુપેતં ધર્મ્યં પ્રવૃહ્યોદ્યમ્ય પૃથક્ કૃત્ય શરીરાદેર્ અણું સૂક્ષ્મમ્ એતમ્ આત્માનમ્ આપ્ય પ્રાપ્ય સ મર્ત્યો વિદ્વાન્ મોદતે મોદનીયં હર્ષણીયમ્ આત્માનં લબ્ધ્વા । તદ્ એતદ્ એવંવિધં બ્રહ્મ સદ્મ ભવનં નચિકેતસં ત્વાં પ્રત્યપાવૃતદ્વારં વિવૃતમ્ અભિમુખીભૂતં મન્યે, મોક્ષાર્હં ત્વાં મન્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

1,2.13 ॥
અન્યત્ર ધર્માદ્ અન્યત્રાધર્માદ્ અન્યત્રાસ્માત્ કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ ચ ભવ્યાચ્ ચ યત્ તત્ પશ્યસિ તદ્ વદ

1,2.14 ॥
એતચ્ છ્રુત્વા નચિકેતાઃ પુનર્ આહ -- યદ્ય્ અહં યોગ્યઃ, પ્રસન્નશ્ ચાસિ ભગવન્ માં પ્રતિ, અન્યત્ર ધર્માચ્ છાસ્ત્રીયાદ્ ધર્માનુષ્ઠાનાત્ તત્ફલાત્ તત્કારકેભ્યશ્ ચ પૃથગ્ ભૂતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથાન્યત્રાધર્માદ્ વિહિતાકરણરૂપાત્ પાપાત્, તથાન્યત્રાસ્માત્ કૃતાકૃતાત્ । કૃતં કાર્યમ્ અકૃતં કારણમ્ અસ્માદ્ અન્યત્ર । કિઞ્ ચાન્યત્ર ભૂતાચ્ ચાતિક્રાન્તાત્ કાલાદ્ ભવ્યાચ્ ચ ભવિષ્યતશ્ ચ તથા વર્તમાનાત્ । કાલત્રયેણ યન્ ન પરિચ્છિદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઈદૃશં વસ્તુ સર્વવ્યવહારગોચરાતીતં પશ્યસિ જાનાસિ તદ્વદ મહ્યમ્

1,2.14 ॥
સર્વે વેદા યત્ પદમ્ આમનન્તિ તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્ વદન્તિ ।
યદ્ ઇચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્ તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમ્ય્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતત્

1,2.15 ॥
ઇત્ય્ એવં પૃષ્ટવતે મૃત્યુર્ ઉવાચ પૃષ્ટં વસ્તુ વિશેષણાન્તરં ચ વિવક્ષન્ -- સર્વે વેદા યત્ પદં પદનીયં ગમનીયમ્ અવિભાગેનાવિરોધેનામનન્તિ પ્રતિપાદયન્તિ, તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્ વદન્તિ યત્ પ્રાપ્ત્યર્થાનીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઇચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ગુરુકુલવાસલક્ષણમ્ અન્યદ્ વા બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યર્થં ચરન્તિ, તત્ તે તુભ્યં પદં યજ્ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છસિ સઙ્ગ્રહેણ સઙ્ક્ષેપતો બ્રવીમિ, ઓમ્ ઇત્ય્ એતત્ । તદ્ એતત્ પદં યદ્ બુભુત્સિતં ત્વયા । યદ્ એતદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઓં શબ્દવાચ્યમ્ ઓં શબ્દપ્રતીકં ચ

1,2.15 ॥
એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં બ્રહ્મ એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં પરમ્ ।
એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદ્ ઇચ્છતિ તસ્ય તત્

1,2.16 ॥
અત એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં બ્રહ્માપરમ્ એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં પરં ચ । તયોર્ હિ પ્રતીકમ્ એતદ્ અક્ષરમ્ । એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં જ્ઞાત્વોપાસ્ય બ્રહ્મેતિ, યો યદ્ ઇચ્છતિ પરમપરં વા તસ્ય તદ્ ભવતિ । પરં ચેજ્ જ્ઞાતવ્યમ્ અપરં ચેત્ પ્રાપ્તવ્યમ્

1,2.16 ॥
એતદ્ આલમ્બનં શ્રેષ્ઠમ્ એતદ્ આલમ્બનં પરમ્ ।
એતદ્ આલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

1,2.17 ॥
યત એવમ્ અત એવ એતદ્ આલમ્બનં બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યાલમ્બનાનાં શ્રેષ્ઠં પ્રશસ્યતમમ્ । એતદ્ આલમ્બનં પરમપરં ચ પરાપરબ્રહ્મવિષયત્વાત્ । એતદ્ આલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે । પરસ્મિન્ બ્રહ્મણ્ય્ અપરસ્મિંશ્ ચ બ્રહ્મભૂતો બ્રહ્મવદ્ ઉપાસ્યો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

1,2.17 ॥
"અન્યત્ર ધર્માત્" (કૌ 2.15) ઇત્ય્ આદિના પૃષ્ટસ્યાત્મનો ઽશેષવિશેષરહિતસ્યાલમ્બનત્વેન પ્રતીકત્વેન ચોઙ્કારો નિર્દિષ્ટઃ । અપરસ્ય ચ બ્રહ્મણો મન્દમધ્યમપ્રતિપત્તૄન્ પ્રતિ ॥ અથેદાનીં તસ્યોઙ્કારાલમ્બનસ્યાત્મનઃ સાક્ષાત્ સ્વરૂપનિર્દિધારયિષયેદમ્ ઉચ્યતે --
ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિન્ નાયં કુતશ્ચિન્ ન બભૂવ કશ્ચિત્ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

1,2.18 ॥
ન જાયતે નોત્પદ્યતે મ્રિયતે વા ન મ્રિયતે ચોત્પત્તિમતો વસ્તુનો ઽનિત્યસ્યાનેકા વિક્રિયાસ્ તાસામ્ આદ્યન્તે જન્મવિનાશલક્ષણે વિક્રિય ઇહાત્મનિ પ્રતિષિધ્યેતે પ્રથમં સર્વવિક્રિયાપ્રતિષેધાર્થં ન જાયતે મ્રિયતે વેતિ । વિપશ્ચિન્મેધાવી, અવિપરિલુપ્તચૈતન્યસ્વભાવાત્ । કિઞ્ ચ નાયમ્ આત્મા કુતશ્ચિત્ કારણાન્તરાદ્ બભૂવ ન પ્રભૂતઃ । અસ્માચ્ ચાત્મનો ન બભૂવ કશ્ચિદ્ અર્થાન્તરભૂતઃ । અતો ઽયમ્ આત્માજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽપક્ષયવિવર્જિતઃ । યો હ્ય્ અશાશ્વતઃ સો ઽપક્ષીયતે, અયં તુ શાશ્વતો ઽત એવ પુરાણઃ પુરાપિ નવ એવેતિ । યો હ્ય્ અવયવોપચયદ્વારેણાભિનિર્વર્ત્યતે સ ઇદાનીં નવો યથાઙ્કરાદિસ્ તદ્વિપરીતસ્ ત્વ્ આત્મા પુરાણો વૃદ્ધિવિવર્જિત ઇત્ય્ અર્થઃ । યત એવમ્ અતો ન હન્યતે ન હિંસ્યતે હન્યમાને શસ્ત્રાદિભિઃ શરીરે । તત્સ્થો ઽપ્ય્ આકાશવદ્ એવ

1,2.18 ॥
હન્તા ચેન્ મન્યતે હન્તું હતશ્ ચેન્ મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે

1,2.19 ॥
એવં ભૂતમ્ અપ્ય્ આત્માનં શરીરમાત્રાત્મદૃષ્ટિર્ હન્તા ચેદ્ યદિ મન્યતે ચિન્તયતિ હન્તું હનિષ્યામ્ય્ એનમ્ ઇતિ યો ઽપ્ય્ અન્યો હતઃ સો ઽપિ ચેન્ મન્યતે હતમ્ આત્માનં હતો ઽહમ્ ઇત્ય્ ઉભાવ્ અપિ તૌ ન વિજાનીતઃ સ્વમ્ આત્માનમ્, યતો નાયં હન્ત્ય્ અવિક્રિયત્વાદ્ આત્મનસ્ તથા ન હન્યત આકાશવદ્ અવિક્રિયત્વાદ્ એવ । અતો ઽનાત્મજ્ઞવિષય એવ ધર્માધર્માદિલક્ષણઃ સંસારો નાત્મજ્ઞસ્ય શ્રુતિપ્રામાણ્યાન્ન્યાયાચ્ચધર્માધર્માદ્યનુપપત્તેઃ

1,2.19 ॥
અણોર્ અણીયાન્ મહતો મહીયાન્ આત્માસ્ય જન્તોર્ નિહિતો ગુહાયામ્ ।
તમ્ અક્રતુઃ પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુપ્રસાદાન્ મહિમાનમ્ આત્મનઃ

1,2.20 ॥
કથં પુનર્ આત્માનં જાનાતીત્ય્ ઉચ્યતે -- અણોઃ સૂક્ષ્માદ્ અણીયાઞ્ શ્યામાકાદેર્ અણુતરઃ । મહતો મહત્પરિમાણાન્ મહીયાન્ મહત્તરઃ પૃથિવ્યાદેઃ । અણુ મહદ્ વા યદ્ અસ્તિ લોકે વસ્તુ તત્ તેનૈવાત્મના નિત્યેનાત્મવત્ સમ્ભવતિ । તદ્ આત્મના વિનિર્મુક્તમ્ અસત્ સમ્પદ્યતે । તસ્માદ્ અસાવ્ એવાત્માણોર્ અણીયાન્ મહતો મહીયાન્ સર્વનામરૂપવસ્તૂપાધિકત્વાત્ । સ ચાત્માસ્ય જન્તોર્ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તસ્ય પ્રાણિજાતસ્ય ગુહાયાં હૃદયે નિહિત આત્મભૃતઃ સ્થિત ઇત્ય્ અર્થઃ । તમ્ આત્માનં દર્શનશ્રવણમનનવિજ્ઞાનલિઙ્ગમ્ અક્રતુર્ અકામો, દૃષ્ટાદૃષ્ટબાહ્યવિષયોપરતબુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદા ચૈવં તદા મન આદીનિ કરણાનિ ધાતવઃ શરીરસ્ય ધારણાત્ પ્રસીદન્તીત્ય્ એષાં ધાતૂનાં પ્રસાદાદ્ આત્મનો મહિમાનં કર્મનિમિત્તવૃદ્ધિક્ષયરહિતં પશ્યત્ય્ અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ, સાક્ષાદ્ વિજાનાતિ । તતો વીતશોકો ભવતિ

1,2.20 ॥
અન્યથા દુર્વિજ્ઞેયો ઽયમ્ આત્મા કામિભિઃ પ્રાકૃતપુરુષૈઃ, યસ્માત્
આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ ।
કસ્ તં મદામદં દેવં મદ્ અન્યો જ્ઞાતુમ્ અર્હતિ

1,2.21 ॥
આસીનો ઽવસ્થિતો ઽચલ એવ સન્ દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ, એવમ્ અસાવ્ આત્મા દેવો મદામદઃ સમદો ઽમદશ્ ચ સહર્ષો ઽહર્ષશ્ ચ વિરુદ્ધધર્મવાન્ અતો ઽશક્યત્વાજ્ જ્ઞાતું કસ્ તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમ્ અર્હતિ । અસ્મદાદેર્ એવ સૂક્ષ્મબુદ્ધેઃ પણ્ડિતસ્ય વિજ્ઞેયો ઽયમ્ આત્મા સ્થિતિગતિનિત્યાનિત્યાદિવિરુદ્ધાનેકધર્મોપાધિત્વાદ્ વિરુદ્ધધર્મવાન્ વિશ્વરૂપ ઇવ ચિન્તામણિવત્ કસ્યચિદ્ અવભાસતે । અતો દુર્વિજ્ઞેયત્વં દર્શયતિ કસ્ તં મદન્યો જ્ઞાતુમ્ અર્હતીતિ । કરણાનામ્ ઉપશમઃ શયનં કરણજનિતસ્યૈકદેશવિજ્ઞાનસ્યોપશમઃ શયાનસ્ય ભવતિ । યદા ચૈવં કેવલસામાન્યવિજ્ઞાનત્વાત્ સર્વતો યાતીવ યદા વિશેષવિજ્ઞાનસ્થઃ સ્વેન રૂપેણ સ્થિત એવ સન્ મન આદિગતિષુ તદુપાધિકત્વાદ્ દૂરં વ્રજતીવ સ ચેહૈવ વર્તતે

1,2.21 ॥
અશરીરં શરીરેષુ અનવસ્થેષ્વ્ અવસ્થિતમ્ ।
મહાન્તં વિભુમ્ આત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

1,2.22 ॥
તદ્વિજ્ઞાનાચ્ ચ શોકાત્યય ઇત્ય્ અપિ દર્શયતિ -- અશરીરઃ સ્વેન રૂપેણાકાશકલ્પ આત્મા તમ્ અશરીરં શરીરેષુ દેવપિતૃમનુષ્યાદિશરીરેષ્વ્ અનવસ્થેષ્વ્ અવસ્થિતિર્ અહિતેષ્વ્ અનિત્યેષ્વ્ અવસ્થિતં નિત્યમ્ અવિકૃતમ્ ઇત્ય્ એતત્ । મહાન્તં મહત્ત્વસ્યોપેક્ષિકત્વસઙ્કાયામ્ આહ વિભું વ્યાપિનમ્ આત્માનમ્ । આત્મગ્રહણં સ્વતો ઽનન્યત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ । આત્મશબ્દઃ પ્રત્યગાત્મવિષય એવ મુખ્યસ્ તમ્ ઈદૃશમ્ આત્માનં મત્વાયમ્ અહમ્ ઇતિ, ધીરો ધીમાન્ ન શોચતિ । ન હ્ય્ એવંવિધસ્યાત્મવિદઃ શોકોપપત્તિઃ

1,2.22 ॥
નાયમ્ આત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન ।
યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્ તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્

1,2.23 ॥
યદ્ય્ અપિ દુર્વિજ્ઞેયો ઽયમ્ આત્મા તથાપ્ય્ ઉપાયેન સુવિજ્ઞેય એવેત્ય્ આહ નાયમ્ આત્મા પ્રવચનેનાનેકવેદસ્વીકરણેન લભ્યો જ્ઞેયો, નાપિ મેધયા ગ્રન્થાર્થધારણશક્ત્યા, ન બહુના શ્રુતેન કેવલેન । કેન તર્હિ લભ્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- યમ્ એવ સ્વાત્માનમ્ એષ સાધકો વૃણુતે પ્રાર્થયતે તેનૈવાત્મના વરિત્રા સ્વયમ્ આત્મા લભ્યો જ્ઞાયત ઇત્ય્ એતત્ । નિષ્કામશ્ ચાત્માનમ્ એવ પ્રાર્થયતે, આત્મનૈવાત્મા લભ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । કથં લભ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- તસ્યાત્મકામસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે પ્રકાશયતિ પારમાર્થિકીં તનૂં સ્વાં સ્વકીયાં સ્વયાથાત્મ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

1,2.23 ॥
નાવિરતો દુશ્ચરિતાન્ નાશાન્તો નાસમાહિતઃ ।
નાશાન્તમાનસો વાપિ પ્રજ્ઞાનેનૈનમ્ આપ્નુયાત્

1,2.24 ॥
કિઞ્ ચાન્યત્ । ન દુશ્ચરિતાત્ પ્રતિષિદ્ધાચ્ છ્રુતિસ્મૃત્યવિહિતાત્ પાપકર્મણો ઽવિરતો ઽનુપરતઃ । નાપીન્દ્રિયલૌલ્યાદ્ અશાન્તો ઽનુપરતઃ । નાપ્ય્ અસમાહિતો ઽનેકાગ્રમના વિક્ષિપ્તચિત્તઃ । સમાહિતચિત્તો ઽપિ સન્ સમાધાનફલાર્થિત્વાન્ નાપ્ય્ અશાન્તમાનસો વ્યાપૃતચિત્તો વા । પ્રજ્ઞાનેન બ્રહ્મવિજ્ઞાનેનૈનં પ્રકૃતમ્ આત્માનમ્ આપ્નુયાત્ । યસ્ તુ દુશ્ચરિતાદ્ વિરત ઇન્દ્રિયલૌલ્યાચ્ ચ, સમાહિતચિત્તઃ સમાધાનફલાદ્ અપ્ય્ ઉપશાન્તમાનસશ્ ચાચાર્યવાન્ પ્રજ્ઞાનેન યથોક્તમ્ આત્માનં પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ

1,2.24 ॥
યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ ઉભે ભવત ઓદનઃ ।
મૃત્યુર્ યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ

1,2.25 ॥
ઇતિ કાઠકોપનિષદિ ઇતિ દ્વિતીયા વલ્લી ॥ 2 ॥
યસ્ ત્વ્ અનેવં ભૂતઃ -- યસ્યાત્મનો બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ બ્રહ્મક્ષત્રે સર્વધર્મવિધારક અપિ સર્વત્રાણભૂત ઉભ આદનો ઽશનં ભવતઃ સ્યાતામ્ । સર્વહરો ઽપિ મૃત્યુર્ યસ્યોપસેચનમ્ ઇવૌદનસ્ય, અશનત્વે ઽપ્ય્ અપર્યાપ્તઃ, તં પ્રાકૃતબુદ્ધિર્ યથોક્તસાધનરહિતઃ સન્ ક ઇત્થા ઇત્થમ્ એવં યથોક્તસાધનવાનિવેત્ય્ અર્થઃ । વેદ વિજાનાતિ યત્ર સ આત્મેતિ