કઠિનાવદાન · અધ્યાય 21

પુનઃ શીતલામલસ્વાદુસલિલસમ્પૂર્ણમ્ ।

કમલકુવલયકુમુદકહ્લારકોકનદાદિપ્રસૂનોપશોભિતમ્ ।

પુનઃ સારસશરારિચક્રાઙ્ગબકબલાકાકુરરક્રૌઞ્ચાદિવિવિધવિહંગરાવરમણીયમ્ ।

પુનર્ મકરન્દપાનલમ્પટભ્રમરાંગનાગણગીતોપકૂજિતમ્ ।
21.6.બ્
સુરાસુરમુનિકિન્નરયક્ષરાક્ષસોરગાપ્સરાગણોપશોભિતમ્ ।
22
અથ તત્ર બુદ્ધો ભગવાંલ્ લૌકિકં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ ।
તદાન્તશઃ કુન્તપિપીલિકાદયો ભગવતશ્ ચેતસા ચિત્તમ્ આજાનતે । અથ નન્દોપનન્દૌ નાગરાજાવ્ એવં સંલક્ષયતઃ કિંકારણં ભગવતેદં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્ અનવતપ્તે મહાસરસિ કર્મપ્લોતિકાં વ્યાકર્તુકામ ઇતિ બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન જ્ઞાત્વા તાભ્યામ્ અનવતપ્તે મહાસરસિ મધ્યે શકટચક્રપ્રમાણં સહસ્રદલં વિલસન્મણિનાલકં સુહીરકેસરમ્ પઞ્ચરત્નમયં ભગવત આસનાર્થં સૌવર્ણસરોરુહં વિનિર્મિતં તત્ર ભગવાન્ નિષસાદ ભિક્ષવો ઽપિ ભગવતો ઽભિસંમુખમ્ અન્યાસુ કમલકર્ણિકાસુ નિષણ્ણાઃ
23.અ
તેન ખલુ પુનઃ સમયેનાયુષ્માઞ્ શારિપુત્રો ગૃધ્રકૂટે પર્વતે સંઘાટીં સિવાયમાનસ્ તિષ્ઠતિ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તં મહામૌદ્ગલ્યાયનમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ । ગચ્છ મહામૌદ્ગલ્યાયન પ્રવ્રજ્યાસહાયમ્ આનય । એવમ્ ભગવન્ન્ ઇત્ય્ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ભગવતો વચનમ્ પ્રતિશ્રુત્યાનવતપ્તે મહાસરસ્ય્ અન્તર્હિતઃ । ગૃધ્રકૂટે પર્વતે પ્રત્યસ્થાદ્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય પુરસ્તાદ્ એવં ચાહ । હે શારિપુત્ર શાસ્તા ત એકોનૈઃ પઞ્ચભિર્ અર્હચ્છતૈઃ સાર્ધમ્ અનવતપ્તે મહાસરસિ પૂર્વિકાં કર્મપ્લોતિં વ્યાકર્તુકામસ્ ત્વામ્ ઉદીક્ષણપરસ્ તિષ્ઠતિ । આગચ્છતાં ગચ્છાવઃ । શારિપુત્ર આહ । આયુષ્મન્ મહામૌદ્ગલ્યાયન સંઘાટીં તાવત્ સીવ્યામિ પશ્ચાદ્ આગમિષ્યામિ । તતો મૌદ્ગલ્યાયનેન તદ્ વચનમ્ અમૃષ્યમાણેન ર્દ્ધ્યા પઞ્ચાઙ્ગુલયો ઽસ્ય નિબદ્ધાઃ । તેનાપિ મહર્દ્ધ્યા સીવ્યતૈવાવસ્થિતં । આયુષ્મન્ મહામૌદ્ગલ્યાયન યદ્ય્ એવં સંઘાટીસૂત્રા ભવતુ । મૌદ્ગલ્યાયનઃ કથયતિ । આયુષ્મઞ્ છારિપુત્ર યદિ ન યાસ્યસિ સંઘાટી તાવત્ સીવયિતવ્યઃ । તતઃ પશ્ચાદ્ યાસ્યસિ । આયુષ્મઞ્ છારિપુત્ર સાહાય્યં કલ્પયામિ । શારિપુત્રઃ કથયતિ । એવં કુરુષ્વ । અથાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ સ્વર્દ્ધ્યા પઞ્ચભિર્ અઙ્ગુલિભિઃ સીવયિતુમ્ આરભઃ । સ આયુષ્મતા શારિપુત્રેણોક્તઃ । આયુષ્મન્ મહામૌદ્ગલ્યાયન યદ્ય્ એવમ્ અન્યસૂત્રા ભવતુ । સ કથયતિ । આયુષ્મઞ્ શારિપુત્રૈવં કૃત્વા યદિ ન યાસ્યસિ । અહં ત ઋદ્ધિબલેન નયિષ્યામિ । અથાયુષ્મતા શારિપુત્રેણ ચાક્ષબન્ધમ્ અભિપ્રસાર્યોક્તઃ । ત્વં હ્ય્ આયુષ્મન્ મહામૌદ્ગલ્યાયન ભગવત ર્દ્ધિમતાં મધ્યે ઽગ્રો નિર્દિષ્ટઃ । ઇદં તાવત્ પ્રાગ્ એવ માં બલેન નયિષ્યસિ । અથાયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેનાકર્ષિતઃ । અથાયુષ્માઞ્ ષારિપુત્રઃ સંલક્ષયતિ । મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવઃ । સ્થાનમ્ એતન્ નિબધ્યતે યદાકર્ષિષ્યતે । તદાયુષ્મતા શારિપુત્રેણ ગૃધ્રકૂટપર્વત ઉપનિબદ્ધઃ । આયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેન ચાકર્ષિતઃ । ગૃધ્રકૂટપર્વતસહ । આયુષ્માઞ્ શારિપુત્રઃ સંલક્ષયતિ ગૃધ્રકૂટપર્વતમ્ અપ્ય્ અયમ્ આકર્ષયિષ્યતિ । આયુષ્મતા શારિપુત્રેણ સુમેરૌ પર્વતરાજે ચોપનિબદ્ધઃ । આયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેન ચાકર્ષિતઃ । તદા સુમેરુપર્વતરાજ-મ્ અપિ કમ્પિતઃ । તદા નન્દોપનન્દૌ નાગરાજાવ્ અપિ સંક્ષુબ્ધાઃ । યદા સંક્ષુબ્ધા ભવન્તિ તદા ભિક્ષવો બુદ્ધં ભગવન્તં પરિપૃચ્છન્તિ । કિં ભગવન્ નન્દોપનન્દનાગરાજૌ ક્ષુબ્ધાઃ । યેનાનવતપ્તો મહાસરઃ સંક્ષુભિતઃ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવો નન્દોપનન્દનાગરાજૌ સંક્ષુભિતાઃ । અપિ ચ મહાશ્રાવકયોર્ અન્યોન્યં મહદ્ ઋદ્ધિપ્રકુર્વિતં । તત આયુષ્માઞ્ શારિપુત્રઃ સંલક્ષયતિ । સુમેરુમ્ અપ્ય્ અયં પર્વતરાજમ્ આકર્ષયિષ્યતીતિ । તેન યસ્યાં પદ્મકર્ણિકાયાં ભગવાન્ નિષણ્ણસ્ તસ્યાં પદ્મનાલ ઉપનિબદ્ધઃ । તદા નિષ્કમ્પો વ્યવસ્થિતઃ । આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનેનાયુષ્માઞ્ શારિપુત્ર ઉક્તઃ । કૃતં ત્વાયા મહદ્ ઋદ્ધિવિકુર્વિતં । ભવત્વ્ આગચ્છ ગચ્છાવ । અથાયુષ્મતા શારિપુત્રેણોક્તઃ । આયુષ્મન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનૈકો ઽહમ્ અપ્ય્ આગચ્છામિ યાવદ્ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ન ગચ્છતિ । તદાયુષ્માઞ્ શારિપુત્રઃ પ્રથમતરં ગત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દિત્વા સ્વાસનપદ્મકર્ણિકાયાં નિષણ્ણઃ । તતઃ પશ્ચાદ્ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયન આગતઃ સ્વાસને ચ વ્યવસ્થિતઃ । સ તેનોક્તઃ । આયુષ્માઞ્ શારિપુત્રાગતસ્ ત્વમ્ । સ આહ । આગતો ઽહમ્ ઇતિ
24
તતઃ સર્વે ભિક્ષવઃ સંશયજાતા બુદ્ધં ભગવન્તં પરિપૃચ્છન્તિ । પશ્ય ભદન્ત ભગવતાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવ ઋદ્ધિમતામ્ મધ્યે ઽગ્રો નિર્દિષ્ટઃ । સો ઽપ્ય્ આયુષ્માત શારિપુત્રેણ ર્દ્ધ્યા પરાજિતઃ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવ એતર્હ્ય્ એવ યથાતીતે ઽપ્ય્ અધ્વન્ય્ અનેન શિલ્પેનાપિ પરાજિતઃ ।
25

તચ્ છ્રૂયતાં તાવત્ । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો મધ્યદેશે ચિત્રકરાચાર્યો ઽભૂત્ । સ કેનચિત્ કરણીયેન યવનવિષયં ગતો યન્ત્રકરાચાર્યસ્ય નિવેશને ઽવતીર્ણસ્ તત્રાહારાદિકં કૃત્વા વ્યવસ્થિતઃ । તેન તસ્ય દારુયન્ત્રપુટ્ટલિકાં કૃત્વોપસ્થાનપરિચારિકા સંપ્રેષિતા । સા ચ દારુયન્ત્રપુટ્ટલિકા તૈલોદ્વર્તનં હસ્તે નિધાય સ્થાપયિતા । તતઃ સા તેનોક્તા । ઇહાગચ્છસ્વેતિ । સા તૂષ્ણી વ્યવસ્થિતા । સ સંલક્ષયતિ નૂનં મમ ચોપસ્થાનાય પરિચારિકા પ્રેષિતા ભવિષ્યતીતિ । વર્ણિતા । અહો વિધાત્રા નારીણાં રત્નસૂતા વિનિર્મિતા । ચક્ષુષોર્ મમ પુણ્યસ્યાનયા પવનીકૃતઃ । ધિગ્ અહો તસ્ય જન્મ જમ્બુદ્વીપે મનુષ્યસ્ય યસ્યેદૃશી યુવતી રૂપયૌવનસમ્પન્ના પરમરમણીયા ચક્ષુષા વા હસ્તેન વા શારીરસ્પર્શેનાદિકં [સિચ્] ન ભવેદ્ ઇત્ય્ અનેનામૃતસદૃશેન માધુર્યવચનેન સમ્ભાવિતઃ સમાહર્તુમ્ આરબ્ધવાન્ । પ્રિયે સુન્દર્ય્ આગચ્છાગચ્છસ્વેતિ । તથાપિ સા દારુયન્ત્રપુટ્ટલિકા ન કિંચિદ્ ઉક્તેત્ય્ અવધાર્ય કામોપસક્તચેતસા સત્વરમ્ ઉપગમ્ય । સા તેન હસ્તેન ગૃહીત્વાકર્ષિતા તદા દારુસંકલિકાનાં પુઞ્જો વ્યવસ્થિતઃ । સ ભિન્નોપહાસઃ કૃતઃ । સ સંલક્ષયતિ । અહમ્ અનેનૈકાકી પ્રતિભેદિતઃ । અહમ્ અપિ તથા કરિષ્યામિ । યથાસૌ સરાજિકાયાં પર્ષન્મધ્યે પ્રતિભેદોપહાસં ગમિષ્યતીતિ ચિન્તયિત્વા તેન દ્વારાભિમુખ આત્મોદ્બદ્ધકણ્ઠકશ્ ચિત્રિતઃ । તદનન્તરં કપાટપૃષ્ઠે ચ નિલીયમાનો ઽવસ્થિતઃ । યસ્ તસ્ય વ્યુત્થાનસમયે ઽતિક્રાન્તઃ । સ યન્ત્રકરાચાર્યઃ સંલક્ષયતિ । ઉત્સૂરો જાતઃ । કસ્યાર્થેનાયં ન નિષ્ક્રામયતીતિ । સ તત્ર ગતઃ । તેન સ દૃષ્ટઃ । દૃષ્ટ્વા ચ સંલક્ષયતિ । કિંકારણમ્ અનેનાત્મોદ્બદ્ધ ઇતિ । યાવત્ પશ્યતિ દારુસંકલિકાયાઃ પુઞ્જં સમ્લક્ષયતિ । પ્રતિભિન્નેનાત્મોદ્બદ્ધઃ । આચરિતં ચેહ યવનવિષયે । યસ્ય કસ્યચિન્ નિવેશને ઽતિથિઃ કાલં લોકાન્તરં કરોતિ । તસ્ય તાવત્ સંસ્કારો યાવદ્ રાજ્ઞ આવેદિતં ભવતિ । તેન રાજ્ઞ આવેદિતં । દેવ મધ્યદેશાચ્ ચિત્રકરાચાર્ય ઇહાગતઃ સ ચ મમ નિવેશાને ઽવતીર્ણસ્ તસ્ય મયા દારુયન્ત્રપુટ્ટલિકાં કૃત્વા પરિચારિકા પ્રેષિતા । સા તેન હસ્તેન ગૃહીત્વાકર્ષિતા તદા દારુસંકલિકાનાં પુઞ્જો વ્યવસ્થિતઃ । તેન પ્રતિભિન્નકેનાત્મોદ્બદ્ધઃ । તં દેવ પ્રત્યવેક્ષયતુ પશ્ચાદ્ અહં સંસ્કારં કરિષ્યામિ । રાજાઞયા તત્રામાત્યા ગતાઃ । સ તૈર્ દૃષ્ટઃ । દૃષ્ટ્વા કથયન્તિ । કથમ્ અસ્માકં નાગદન્તાદ્ અવતારયિતવ્યઃ । અપરે કથયન્તિ । પાશશ્ છેતવ્યઃ । તેન કુઠારં ગૃહીત્વા પાશં છેત્તુમ્ આરબ્ધં । યાવચ્ છિન્નઃ સ યન્ત્રકરાચાર્યઃ પ્રતિભિન્નકો વ્યયસ્થિતઃ । સ કપાટાન્તરકાન્ નિર્ગત્ય કથયતિ । અહં ત્વયા ભોઃ પુરુષૈકાકી પ્રતિભિન્નઃ । ત્વં પુનર્ મયા સરાજિકાયાં પર્ષન્મધ્યે પ્રતિભેદિત ઇતિ । તત્ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ ચિત્રકરાચાર્ય એષ એવાસૌ શારિપુત્રો ભિક્ષુઃ । યો ઽસૌ યન્ત્રકરાચાર્ય એષ એવાસૌ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ભિક્ષુઃ । તદાપ્ય્ અનેનૈવ શિલ્પેન પરાજિતઃ । એતર્હ્ય્ અપ્ય્ અનેનૈષ પરાજિતઃ ।
26
ભૂયો ઽપિ યથાનેનૈષ પરાજિતસ્ તચ્ છ્રૂયતં । ભૂતપૂર્વમ્ ભિક્ષવઃ । દ્વયોશ્ ચિત્રકરાચાર્યયોર્ વિવાદો જાતઃ । એકઃ કથયતિ । અહં શોભનં શિલ્પં જાનામિ । અપરઃ કથયતિ । અહં શોભનં શિલ્પં જાનામીતિ । તતો વિવાદાદ્ અન્યોન્યં રાજ્ઞઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તાવ્ ઉપસંક્રમ્ય રાજ્ઞઃ સકાશે કથયતો ઽહં શોભનં શિલ્પં જાનામિ । અપરો ઽપ્ય્ અહં શોભનં શિલ્પં જાનામીતિ કથયતિ । અથ રાજ્ઞા દ્વારકોષ્ઠકમ્ ઉપદર્શિતં । ભવન્તૌ નાહં જાને યો યુષ્માકં શિલ્પં જાનીતે । અપિ ત્વ્ એક એકાં ભિત્થિં પરિમાર્જયતુ । દ્વિતીયો ઽપ્ય્ અપરામ્ એવં તૌ મધ્યે યમનિકાં દત્વા ચિત્રયિતુમ્ આરબ્ધૌ । એકેન ષડ્ભિર્ માસૈશ્ ચિત્રકર્મ કૃતં । દ્વિતીયેનાપિ ષડ્ભિર્ માસૈર્ ભિત્તિપરિકર્મ કૃતં । યેન ચિત્રકર્મ કૃતં સ રાજ્ઞઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય કથયતિ । દેવ મમ પરિસમાપ્તં ચિત્રકર્મ । મહારાજન્ન્ અવલોકયતાં । રાજામાત્યસહાયો નિર્ગતઃ । તદ્ રાજ્ઞા દૃષ્ટં । દૃષ્ટ્વૈવં કથયતિ શોભનમ્ ઇદં ચિત્રકર્મ । દ્વિતીયો ઽપિ કથયતિ દેવ ચિત્રકર્માવલોકયતુ । છાયા તત્ર નિપતિતા । રાજા તદ્ દૃષ્ટ્વા કથયતિ સ્વચ્છતરમ્ ઇદં ચિત્રકર્મેતિ । સો ઽપિ યમનિકં અપકૃષ્યાહ । નેદં ચિત્રકર્મ । અપિ તુ ભિત્તિપરિકર્મ । એવં રાજા વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । અમાત્યાન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । ભવન્તો ઽયં શોભનતરઃ શિલ્પિક ઇતિ । તત્ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યેન ષડ્ભિર્ માસૈર્ ભિત્તિપરિકર્મ કૃતં । એષ એવાસૌ શારિપુત્રો ભિક્ષુઃ । યેન ષડ્ભિર્ માસૈશ્ ચિત્રકર્મ કૃતં । એષ એવાસૌ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ભિક્ષુસ્ તદાપ્ય્ એષ શિલ્પેન પરાજિત ઇતિ । એતર્હ્ય્ અપ્ય્ અનેન ર્દ્ધ્યા પરાજિત ઇતિ ।
27 અ
ભૂયો ઽપ્ય્ ઋદ્ધ્યા પરાજિતઃ । તચ્ છ્રૂયતામ્ ।
અભૂતાં શઙ્ખલિખિતૌ વારાણસ્યામ્ ઋષી પુરા ।
વર્ષાવર્ષવિવાદેન સંઘર્ષો ઽભૂત્ તયોર્ મિથઃ ॥
કદાચિદ્ અથ શઙ્ખેન પદ્ભ્યાં અપૃષ્ટો જટઃ ક્રુધા ।
લિખિતઃ પ્રાહ તં મૂર્ધભેદઃ સૂર્યોયદે ઽસ્તુ તે ॥
શઙ્ખો ઽવદન્ મદ્વચસા નોદેષ્યતિ દિવાકરઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્તે તેન સુચિરં સાન્ધકારમ્ અભૂજ્ જગત્ ॥
કલ્પિતં લિખિતેનાસ્ય કૃપયા મૃન્મયં શિરઃ ।
સૂર્યોદયે ઽથ સહસા શતધા વસુધાં યયૌ ॥
જન્માન્તરે સ શઙ્ખો ઽદ્ય મૌદ્ગલ્યાયનતાં ગતઃ ।
લિખિતઃ શારિપુત્રો ઽયં તદ્ વિજેતા તદાપ્ય્ અભૂત્ ॥
એતર્હ્ય્ અપ્ય્ અનેન ર્દ્ધ્યા પરાજિત ઇત્યાદિ વિસ્તરતો જ્ઞેયં ।
28.બ્
યાસાં ધ્યાનસમાપત્તીનાં લાભી તથાગતસ્ તાસાં પ્રત્યેકબુદ્ધા નામાપિ ન જાનતે । યાસાં પ્રત્યેકબુદ્ધા લાભિનસ્ તાસાં શારિપુત્રો નામાપિ ન જાનીતે । યાસાં લાભી શારિપુત્રસ્ તાસાં મૌદ્ગલ્યાયનો નામાપિ ન જાનીતે । યાસાં લાભી મૌદ્ગલ્યાયનસ્ તાસાં તદન્યે શ્રાવકા નામાપિ ન જાનતે । અતો ઽયં મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો ઽયં શારિપુત્રો મૌદ્ગલ્યાયનાત્ કિંતુ બહુલવિહારિણાં સંધાય મય ર્દ્ધિમતામ્ અગ્રત ઇતિ નિર્દિષ્ટઃ ।
29
29.1.અ
ઇત્ય્ અનન્તરમ્ આહ ।
સ તત્ર ગત્વા ગિરમ્ અભ્યુદાહરેત્
પૂર્વંનિવાસાચરિતાનુલોમિકામ્ ।
આખ્યાતુ યો ઽનુસ્મરતીહ તત્ર
શુભાશુભં કર્મસુખોદયં સઃ ॥
29.2.અ
અથ સ્થવિરસ્થવિરા ભિક્ષવસ્ તથાગતાજ્ઞયા સ્વકસ્વકં કર્મપ્લોતિકં વ્યાકુર્વન્તિ । પ્રથમતરમ્ મહાપ્રતિભાનો નાગિલ આહ ।
નાગિલો નામ નામેન ભિક્ષુર્ બુદ્ધસ્ય શ્રાવકઃ ।
પ્રશ્નં પૃષ્ટો વ્યાકાર્ષીદ્ અનવતપ્તે મહાહ્રદે સરસિ ॥
તતો નાગિલો નામ ભિક્ષુસ્ તથાગતસ્યાગ્રતો દશનખાઞ્જલિં કૃત્વા સ્વકાં કર્મપ્લોતિકાં વ્યારોચયતિ સ્મ ।