કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.31

તતસ્ તાં તિમિરશ્યામાં ચિતાગ્નિજ્વલિતેક્ષણામ્ ।
સ્મશાને ભીષણે તસ્મિન્ વીરો રજનિરાક્ષસીમ્ ॥

ઘોરામ્ અગણયન્ રાજા ગત્વા તાં શિંશપાં પુનઃ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તં તસ્યા વેતાલમ્ આદદે ॥

સ્કન્ધે કૃત્વા ચ તં યાવત્ પ્રક્રામતિ સ પૂર્વવત્ ।
તાવદ્ ભૂયઃ સ વેતાલો નરદેવમ્ ઉવાચ તમ્ ॥

ભો રાજન્ન્ અહમ્ ઉદ્વિગ્નો ન પુનસ્ ત્વં ગતાગતૈઃ ।
તદ્ એકં મે મહાપ્રશ્નમ્ ઇમં કથયતઃ શૃણુ ॥

આસીન્ માણ્ડલિકઃ કો ઽપિ નૃપતિર્ દક્ષિણાપથે ।
ધર્માભિધાનો ધૌરેયઃ સાધૂનાં બહુગોત્રજઃ ॥

તસ્ય ચન્દ્રવતીનામ ભાર્યા માલવદેશજા ।
અભૂન્ મહાકુલોત્પન્ના વરસ્ત્રીમૌલિમાલિકા ॥

તસ્યાં ચ તસ્ય ભાર્યાયાં ભૂપતેર્ ઉદપદ્યત ।
એકૈવ લાવણ્યવતી નામાન્વર્થાભિધા સુતા ॥

પ્રદેયાયાં ચ તસ્યાં સ સુતાયાં ધર્મભૂપતિઃ ।
ઉન્મૂલિતો ઽભૂન્ મિલિતૈર્ દાયાદઈ રાષ્ટ્રભેદિભિઃ ॥

તતઃ પલાય્ય નિરગાત્ સ દેશાદ્ ભાર્યયા સહ ।
દુહિત્રા ચ તયા રાત્રવ્ આત્તસદ્રત્નસંચયઃ ॥

માલવં પ્રતિ ચ સ્વૈરં પ્રસ્થિતઃ શ્વશુરાસ્પદમ્ ।
વિન્ધ્યાટવીં તયા રાત્ર્યા પ્રાપ ભાર્યાસુતાયુતઃ ॥

તસ્યાં પ્રવિષ્ટસ્યોદશ્રુર્ ઇવાવશ્યાયશીકરૈઃ ।
નિશાનુયાત્રાં દત્ત્વેવ યયૌ તસ્ય મહીક્ષિતઃ ॥

આરુરોહાથ પૂર્વાદ્રિમ્ ઉત્ક્ષિપ્તાગ્રકરો રવિઃ ।
મા ગાશ્ ચૌરાટવીમ્ એતામ્ ઇતિ તં વારયન્ન્ ઇવ ॥

તતો ઽત્ર સસુતાજાનિઃ ક્ષતાઙ્ઘ્રિઃ કુશકણ્ટકૈઃ ।
પદાતિઃ સ નૃપો ગચ્છન્ ભિલ્લાનાં પ્રાપ પલ્લિકામ્ ॥

પરેષાં પ્રાણસર્વસ્વહારિભિઃ પુંભિર્ આવૃતામ્ ।
વર્જિતાં ધાર્મિકૈર્ દુર્ગાં કૃતાન્તનગરીમ્ ઇવ ॥

તત્ર દૃષ્ટ્વૈવ તં દૂરાત્ સવસ્ત્રાભરણં નૃપમ્ ।
મોષિતું બહવો ઽધાવઞ્ શબરા વિવિધાયુધાઃ ॥

તાન્ વિલોક્ય સુતાભાર્યે રાજા ધર્મો જગાદ સઃ ।
પુરા સ્પૃશન્તિ વાં મ્લેચ્છાસ્ તદ્ ઇતો વિશતં વનમ્ ॥

ઇતિ રાજ્ઞોદિતા રજ્ઞી વનમધ્યં વિવેશ સા ।
લાવણ્યવત્યા સુતયા સાર્ધં ચન્દ્રવતી ભયાત્ ॥

રાજાપ્ય્ અભિમુખાયાતાન્ ખડ્ગચર્મધરો ઽત્ર સઃ ।
અવધીત્ તાન્ બહૂઞ્ શૂરઃ શબરાઞ્ શરવર્તિણઃ ॥

તતસ્ તેના-ખિલા પલ્લી પત્યાજ્ઞપ્તા નિપત્ય તમ્ ।
પ્રહારક્ષતચર્માણમ્ અવધીન્ નૃપમ્ એકકમ્ ॥

ગૃહીતાભરણે યાતે દસ્યુસૈન્યે વિલોક્ય તમ્ ।
ભર્તારં નિહતં દૂરાદ્ વનગુલ્માન્તરસ્થિતા ॥

રાજ્ઞી ચન્દ્રવતી સાત્ર દુહિત્રા સહ વિહ્વલા ।
પલાયમાના ગહનં દૂરમ્ અન્વગ્ અગાદ્ વનમ્ ॥

તત્ર મધ્યાહ્નતાપાર્તાસ્વ્ ઇવ મૂલાનિ શાખિનામ્ ।
છાયાસ્વ્ અપિ પ્રવિષ્ટાસુ શિશિરાણિ સહાધ્વગૈઃ ॥

એકદેશે ઽબ્જસરસસ્ તીરે ઽશોકતરોસ્ તલે ।
શોકાર્તા રુદતી શ્રાન્તા સસુતા સમુપાવિશત્ ॥

તાવત્ તદ્ વનમ્ અભ્યર્ણનિવાસી મૃગયાકૃતે ।
મહામનુષ્યઃ કો ઽપ્ય્ આગાદ્ અશ્વારૂઢઃ સપુત્રકઃ ॥

સ ચણ્ડસિંહનામા તં પુત્રં સિંહપરાક્રમમ્ ।
ઉવાચ દૃષ્ટ્વાત્ર તયોઃ પાંસૂત્થે પદપદ્ધતી ॥

એતે સુરેખે સુભગે અનુસૃત્યાપ્નુવો યદિ ।
સ્ત્રીયૌ તે તત્ તયોર્ એકાં સ્વીકુરુષ્વ યથારુચિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં તં સ્માહ પુત્રઃ સિંહપરાક્રમઃ ।
યસ્યાઃ સૂક્ષ્માવ્ ઇમૌ પાદૌ સા ભાર્યા પ્રતિભાતિ મે ॥

સા હિ સ્વલ્પવયા નૂનં જાને સમુચિતા મમ ।
બૃહત્પાદા તુ યોગ્યેયમ્ એતજ્જ્યેષ્ઠવયાસ્ તવ ॥

ઇતિ સૂનોર્ વચઃ શ્રુત્વા ચણ્ડસિંહો જગાદ તમ્ ।
કૈષા કથા ભવન્માતા પ્રત્યગ્રં હિ ગતા દિવમ્ ॥

તાદૃશે સુકલત્રે ચ ગતે કાન્યત્ર વાસના ।
તચ્ છ્રુત્વા સો ઽપિ પુત્રસ્ તં ચણ્ડસિંહમ્ અભાષત ॥

તાત મૈવમ્ અભાર્યં હિ શૂન્યં ગૃહપતેર્ ગૃહમ્ ।
અન્યચ્ ચ મૂલદેવોક્તા ગાથા કિં ન શ્રુતા ત્વયા ॥

યત્ર ઘનસ્તનજઘના નાસ્તે માર્ગાવલોકિની કાન્તા ।
અજડઃ કસ્ તદ્ અનિગડં પ્રવિશતિ ગૃહસંજ્ઞકં દુર્ગમ્ ॥

તજ્ જીવિતેન મે તાત શાપિતો ઽસિ ન તાં યદિ ।
દ્વિતીયાં મદભીષ્ટાયાં ભાર્યાર્થે સ્વીકરીષ્યસિ ॥

એતત્ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા પ્રતિપદ્ય ચ તત્સખઃ ।
સ ચણ્ડસિંહો ઽનુસરન્ પદપઙ્ક્તિં શનૈર્ યયૌ ॥

પ્રાપ્ય તચ્ ચ સરઃસ્થાનં મુક્તાતારૌઘમણ્ડિતામ્ ।
શ્યામાં ચણ્દ્રવતીં રાજ્ઞીં તાં દદર્શાવભાસિતામ્ ॥

લાવણ્યવત્યા સુતયા જ્યોત્સ્નયેવાવદાતયા ।
નૈશીં દ્યામ્ ઇવ મધ્યાહ્ને તરુચ્છાયામ્ ઉપાશ્રિતામ્ ॥

ઉપાયયૌ ચ પુત્રેણ સાકં તાં સ સકૌતુકઃ ।
સાપિ દૃષ્ટ્વા તમ્ ઉત્તસ્થૌ વિત્રસ્તા ચૌરશઙ્કિની ॥

અલં ત્રાસેન નામ્બૈતૌ ચૌરૌ સૌમ્યાકૃતી ઇમૌ ।
સુવેષૌ કૌચિદ્ આખેટકૃતે નૂનમ્ ઇહાગતૌ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તા સુતયા રાજ્ઞી યાવદ્ દોલાયતે ઽત્ર સા ।
તાવદ્ અશ્વાવતીર્ણસ્ તે ચણ્ડસિંઃઓ ઽબ્રવીદ્ ઉભે ॥

કિં સંભ્રમેણ વામ્ આવાં પ્રણયાદ્ દ્રષ્ટુમ્ આગતૌ ।
તદ્ વિસ્વસ્ય નિઃઆતઙ્કે વદતં કે યુવામ્ ઇતિ ॥

હરનેત્રાનલજ્વાલાદગ્ધમન્મથદુઃસ્થિતે ।
રતિપ્રીતી ઇવારણ્યમ્ ઇદમ્ એવમ્ ઉપાગતે ॥

પ્રવિષ્ટે સ્થઃ કથં ચેહ બત નિઃમાનુષે વને ।
રત્નપ્રાસાદવાસાર્હમ્ ઇદં હિ યુવયોર્ વપુઃ ॥

કથં વરાઙ્ગનોત્સઙ્ગયોગ્યૌ કણ્ટકિનીમ્ ઇમામ્ ।
ભુવં વાં ચરણૌ ભ્રાન્તાવ્ ઇતિ નૌ મનસિ વ્યથા ॥

એષા ચ ચિત્રં યુવયોઃ પતન્તી ધૂલિર્ આનને ।
વાતોદ્ધૂતા હતછાયમ્ આવયોઃ કુરુતે મુખમ્ ॥

ભવત્યોર્ એષશ્ ચાઙ્ગે ઽસ્મિન્ નિપતન્ પુષ્પપેશલે ।
કિરણોષ્મા દહત્ય્ અસ્માન્ ઉચ્ચણ્ડશ્ ચણ્ડદીધિતેઃ ॥

તદ્ બ્રૂતમ્ આત્મવૃત્તાન્તં દૂયતે હૃદયં હિ નઃ ।
દ્રષ્ટું ન શક્નુમો ઽરણ્યે સ્થિતિં વાં સ્વાપદાવૃતે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે ચણ્ડસિંહેન રાજ્ઞી નિઃસ્વસ્ય સા શનૈઃ ।
લજ્જાશોકાકુલા તસ્મૈ સ્વં વૃત્તાન્તમ્ અવર્ણયત્ ॥

તતો નિઃસ્વામિકાં મત્વા તામ્ આશ્વાસ્ય ચ સાત્મજામ્ ।
સ્વીચક્રે મધુરૈર્ વાક્યૈશ્ ચણ્ડસિંહો ઽનુરઞ્જયન્ ॥

આરોપ્ય ચાસ્વયોઃ પૃષ્ઠં સપુત્રસ્ તાં સપુત્રિકામ્ ।
નિનાય વિત્તપપુરીસમૃદ્ધાં વસતિં નિજામ્ ॥

સાપિ જન્માન્તરગતેવા-વશાઙ્ગીચકાર તમ્ ।
અનાથા કૃચ્છ્રપતિતા વિદેશે સ્ત્રી કરોતિ કિમ્ ॥

તતસ્ તાં સૂક્ષ્મપાદત્વાદ્ રાજ્ઞીં સિંહપરાક્રમઃ ।
ચણ્ડસિંહસુતસ્ તત્ર ભાર્યાં ચણ્દ્રવતીં વ્યધાત્ ॥

તત્સુતાં તાં ચ લાવણ્યવતીં નૃપતિકન્યકામ્ ।
બૃહત્ત્વાત્ પાદયોર્ ભાર્યાં ચણ્ડસિંહશ્ ચકાર સઃ ॥

પ્રાક્ હિ સૂક્ષ્મબૃહત્પાદમુદ્રાપઙ્ક્તિદ્વયેક્ષણાત્ ।
પ્રતિપન્નં તથા તાભ્યાં સત્યં કશ્ ચાતિવર્તતે ॥

એવં પાદવિપર્યાસાત્ તે પિતાપુત્રયોસ્ તયોઃ ।
દુહિતામાતરૌ ભાર્યે જાતે શ્વશ્રૂસ્નુષે તદા ॥

કાલેન ચ તયોસ્ તાભ્યાં ભર્તૃભ્યાં જજ્ઞિરે દ્વયોઃ ।
પુત્રા દુહિતરશ્ ચૈવ તેષામ્ અન્યે ઽપ્ય્ અથ ક્રમાત્ ॥

ઇત્થં સંપ્રાપ્ય તૌ ચણ્ડસિંહસિંહપરાક્રમૌ ।
તસ્થતુસ્ તત્ર લાવણ્યવતીં ચન્દ્રવતીં ચ તે ॥

ઇતિ વ્યાવર્ણ્ય વેતાલસ્ તદા પથિ કથાં નિશિ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનં તં પપ્રચ્છ નૃપતિં પુનઃ ॥

તયોર્ માતાદુહિત્રોર્ યે પુત્રપિત્રોસ્ તયોર્ નૃપ ।
સકાશાજ્ જન્તવો જાતાઃ ક્રમાદ્ ઉભયપક્ષયોઃ ॥

જ્ઞાત્વેદં બ્રૂહિ મે તેષામ્ અન્યોઽન્યં કે ભવન્તિ તે ।
પૂર્વોક્તઃ સો ઽત્ર શાપસ્ તે જાનાનશ્ ચેન્ ન વક્ષ્યસિ ॥

એતદ્ વેતાલતઃ શ્રુત્વા વિમૃશન્ બહુધાપિ સઃ ।
નાજ્ઞાસીત્ તદ્ યદા રાજા તૂષ્ણીકઃ પ્રયયૌ તદા ॥

તતસ્ તદંસકૂટસ્થો વેતાલો વિહસન્ હૃદિ ।
મૃતપૂરુષદેહાન્તો નિવિષ્ટઃ સમચિન્તયત્ ॥

નાયં રાજા મહાપ્રશ્ને વેત્ત્ય્ અસ્મિન્ દાતુમ્ ઉત્તરમ્ ।
તેન તૂષ્ણીં વ્રજત્ય્ એષ હૃષ્ટો ઽતિચતુરૈઃ પદૈઃ ॥

ન ચ વઞ્ચયિતું શક્યઃ સત્ત્વરાશિર્ અયં પરમ્ ।
ક્રીડન્ ભિક્ષુઃ સ ચાસ્માભિર્ ઇયતૈવ ન શામ્યતિ ॥

તદ્ અદ્ય વઞ્ચયિત્વા તં દુરાત્માનમ્ ઉપાયતઃ ।
તત્સિદ્ધિં ભાવિકલ્યાણે રાજન્ય્ અસ્મિન્ નિવેશયે ॥

ઇત્ય્ આલોચ્ય સ વેતાલો નૃપં તમ્ અવદત્ તદા ।
રાજન્ કૃષ્ણનિશાઘોરે સ્મશાને ઽસ્મિન્ ગતાગતૈઃ ॥

એતૈઃ ક્લિષ્ટઃ સુખાર્હસ્ ત્વં ન વિકલ્પશ્ ચ કો ઽપિ તે ।
તદ્ આશ્ચર્યેણ ધૈર્યેણ તુષ્ટો ઽહમ્ અમુના તવ ॥

શવમ્ એતં નયેદાનીં નિર્ગચ્છામ્ય્ અમુતો હ્ય્ અહમ્ ।
ઇદં તુ શૃણુ યદ્ વચ્મિ હિતં તવ કુરુષ્વ ચ ॥

આનીતમ્ એતદ્ ભવતા યસ્યાર્થે નૃકલેવરમ્ ।
કુભિક્ષુઃ સો ઽદ્ય મામ્ અસ્મિન્ સમાહૂયાર્ચયિષ્યતિ ॥

ઉપહારીચિકીર્ષુશ્ ચ ત્વામ્ એવ સ શઠસ્ તતઃ ।
ભૂમૌ પ્રણામમ્ અષ્ટાભિર્ અઙ્ગૈઃ કુર્વ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ ॥

ત્વં પ્રાગ્ દર્શય તાવન્ મે કરિષ્યે ઽહં તથૈવ તત્ ।
ઇતિ સો ઽપિ મહારાજ વક્તવ્યહ્ શ્રમણસ્ ત્વયા ॥

તતો નિપત્ય ભૂતૌ સ પ્રણામં યાવદ્ એવ તે ।
દર્શયિષ્યતિ તાવત્ ત્વં છિન્દ્યાસ્ તસ્યાસિના શિરઃ ॥

તતો વિદ્યાધરૈશ્વર્યસિદ્ધિર્ યા તસ્ય વાઞ્છિતા ।
તાં ત્વં પ્રાપ્સ્યસિ ભુઙ્ક્ષ્વેમં ભુવં તદુપહારતઃ ॥

અન્યથા તુ સ ભિક્ષુસ્ ત્વામ્ ઉપહારીકરિષ્યતિ ।
એતદર્થં કૃતો વિઘ્નસ્ તવાત્રેયચ્ ચિરં મયા ॥

તત્ સિદ્ધિર્ અસ્તુ તે ગચ્છેત્ય્ ઉક્ત્વા તસ્યાંસપૃષ્ઠગાત્ ।
નિર્ગત્ય સ યયૌ તસ્માદ્ વેતાલઃ પ્રેતકાયતઃ ॥

અથ સ નરપતિસ્ તં પ્રીતવેતાલવાક્યાચ્ છ્રમણમ્ અહિતમ્ એવ ક્ષાન્તિશીલં વિચિન્ત્ય ।
વટવિટપિતલં તત્ તસ્ય પાર્શ્વં પ્રતસ્થે મૃતપુરુષશરીરં તદ્ ગૃહીત્વા પ્રહૃષ્ટઃ ॥