કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.30

તતો ગત્વા પુનઃ પ્રાપ શિંશપાપાદપાત્ તતઃ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તં વેતાલં રાજસત્તમઃ ॥

સ્કન્ધે કૃત્વા ચ તં મૌની દર્શિતાનેકવૈકૃતમ્ ।
યાવત્ પ્રતિષ્ઠતે તાવત્ સ વેતાલસ્ તમ્ અબ્રવીત્ ॥

રાજન્ન્ અકાર્યે ઽપ્ય્ એતસ્મિન્ દુઃવારો ઽયં ગ્રહસ્ તવ ।
તત્ તે શ્રમવિનોદાય કથયામિ કથાં શૃણુ ॥

આસીત્ કલિઙ્ગવિષયે નામ્ના શોભાવતી પુરી ।
દિવીવ શક્રનગરી વસતિઃ શુભકર્મણામ્ ॥

યાં પ્રદ્યુમ્ન ઇવૈશ્વર્યવીર્યાતિશયવિશ્રુતઃ ।
પ્રદ્યુમ્નનામા નૃપતિઃ શશાસોર્જિતશાસનઃ ॥

ગુણાપકર્ષશ્ ચાપેષુ મુરજેષુ કરાહતિઃ ।
યુગેષ્વ્ અશ્રૂયત કલિર્ યસ્યાં પ્રજ્ઞાસુ તીક્ષ્ણતા ॥

એકદેશે પુરસ્ તસ્યા નૃપેણ પ્રતિપાદિતઃ ।
યજ્ઞસ્થલાભિધાનો ઽભૂદ્ અગ્રહારો બહુદ્વિજઃ ॥

તત્રાસીદ્ યજ્ઞસોમાખ્યો બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ ।
મહાધનો ઽગ્નિહોત્રી ચ પૂજિતાતિથિદેવતઃ ॥

તસ્ય વ્યતીતે તારુણ્યે મનઃરથશતૈઃ સુતઃ ।
ભાર્યાયામ્ અનુરૂપાયામ્ એક એવોદપદ્યત ॥

વવૃધે ચ પિતુઃ સો ઽસ્ય ગૃહે બાલઃ સુલક્ષણઃ ।
કૃતાભિધાનો વિધિવદ્ દેવસોમ ઇતિ દ્વિજૈઃ ॥

પ્રાપ્તષોડશવર્ષશ્ ચ સ વિદ્યાવિનયાદિભિઃ ।
આવર્જિતજનો ઽકસ્માજ્ જ્વરેણ પ્રાપ પઞ્ચતામ્ ॥

તતઃ પરાસું સ્નેહાત્ તમ્ આશ્લિષ્ય સહ ભાર્યયા ।
યજ્ઞસેનઃ પિતા શોચન્ ન દાહાય જહૌ ચિરમ્ ॥

બ્રહ્મન્ સંસારગન્ધર્વનગરસ્ય ન વેત્સિ કિમ્ ।
પરાવરજ્ઞો ઽપિ ગતિં વારિબુદ્બુદભઙ્ગુરામ્ ॥

યે સૈન્યૈઃ પૂરિતધરા હર્મ્યપૃષ્ઠેષુ હારિષુ ।
લસત્સંગીતનાદેષુ રત્નપર્યઙ્કવર્તિનઃ ॥

શ્રીખણ્ડદ્રવલિપ્તાઙ્ગા વરસ્ત્રીપરિવારિતાઃ ।
વ્યલસન્ન્ અમરમ્મન્યા ભૂલોકે ઽસ્મિન્ નરાધિપાઃ ॥

તે ઽપ્ય્ એકકાઃ શ્મશાનેષુ રુદત્પ્રેતાનુયાયિષુ ।
ચિતાધિશયિનો યત્ર જગ્ધાઃ ક્રવ્યાત્કૃશાનુભિઃ ॥

શિવાભિર્ વલિતોપાન્તાઃ કાલેન કવલીકૃતાઃ ।
ન રોદ્ધું શકિતાઃ કૈઃચિત્ તત્રાન્યેષાં કથૈવ કા ॥

તદ્ એતં પ્રેતમ્ આશ્લિષ્ય વિદ્વન્ વદ કરોષિ કિમ્ ।
ઇત્યાદ્ય્ અબોધયન્ વૃદ્ધા મિલિતાસ્ તં દ્વિજં તતઃ ॥

તતસ્ તેન કથમ્ચિત્ તં મુક્તમ્ આરોપ્ય તત્સુતમ્ ।
શિબિકાયાં ગતપ્રાણં કૃતપ્રેતપ્રસાધનમ્ ॥

બાન્ધવા વૈશસોદશ્રુમિલદ્બન્ધુજનાન્વિતાઃ ।
શ્મશાનં પ્રાપયામાસુઃ કોલાહલસમાકુલાઃ ॥

અત્રાન્તરે ચ તત્રાસીચ્ છ્મશાને કો ઽપિ તાપસઃ ।
વૃદ્ધઃ પાશુપતો યોગી મઠિકાયાં કૃતસ્થિતિઃ ॥

વયસા તપસા ચાતિભૂયસા સુકૃશાં તનુમ્ ।
બિભ્રાણો ભઙ્ગભીત્યેવ સિરાભિઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥

નામ્ના વામશિવો ભસ્મપાણ્ડુરોમાવૃતાકૃતિઃ ।
વિદ્યુત્પિઙ્ગજટાજૂટો મહેશ્વર ઇવા-પરઃ ॥

સ તાપસો ઽત્ર તત્ કાલં દત્તોપાલમ્ભખેદિતમ્ ।
મૂર્ખં શઠં ધ્યાનયોગાદ્યવલિપ્તમ્ અહમ્કૃતમ્ ॥

ભિક્ષાફલવ્રતધરં શિષ્યમ્ અન્તિકવાસિનમ્ ।
જગાદ દૂરાચ્ છ્રુત્વા તં જનકોલાહલં બહિઃ ॥

ઉત્તિષ્ઠ ગત્વાત્ર બહિર્ વિજ્ઞાયાગચ્છ સત્વરમ્ ।
કુતો ઽત્રા-શ્રુતપૂર્વો ઽયં શ્મશાને તુમુલારવઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે ગુરુણા તેન સ શિષ્યઃ પ્રત્યુવાચ તમ્ ।
નાહં યામિ સ્વયં યાહિ ભિક્ષાવેલા હ્ય્ અપૈતિ મે ॥

તચ્ છ્રુત્વોવાચ સ ગુરુર્ ધિઙ્ મૂર્ખોદરતત્પર ।
અહ્નો ઽર્ધપ્રહરે યાતે ભિક્ષાવેલાત્ર કા તવ ॥

શ્રુત્વૈવૈતત્ સ તં ક્રુદ્ધઃ કુશિષ્યઃ પ્રાહ તાપસમ્ ।
ધિગ્ જરાજીર્ણ નાહં તે શિષ્યો ન ત્વં ગુરુર્ મમ ॥

અહમ્ અન્યત્ર યાસ્યામિ વહ પાત્રીમ્ ઇમાં સ્વયમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વોત્થાય સ પ્રાયાત્ ત્યક્ત્વાગ્રે દણ્ડકુણ્ડિકામ્ ॥

વિહસન્ન્ અથ નિર્ગત્ય મઠિકાયાઃ સ તાપસઃ ।
તત્રાગાદ્ યત્ર દાહાર્થમ્ આનીતઃ સ દ્વિજાર્ભકઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ તં જનતયા શોચ્યમાનાગ્ર્યયૌવનમ્ ।
યોગી પ્રવેષ્ટું તદ્દેહં મતિં ચક્રે જરાર્દિતઃ ॥

ગત્વા ચ દ્રુતમ્ એકાન્તે મુક્તકણ્ઠં પ્રરુદ્ય ચ ।
નનર્ત સ તતઃ ક્ષિપ્રમ્ અઙ્ગહારૈર્ યથોચિતૈઃ ॥

તતો વિવેશ યોગાત્ તદ્ દ્વિજપુત્રકલેવરમ્ ।
ક્ષણાત્ સ સ્વતનું ત્યક્ત્વા તપસ્વી યૌવનેચ્છયા ॥

તત્ ક્ષણં રચિતાયાં ચ ચિતાયાં સહસૈવ સઃ ।
લબ્ધજીવો દ્વિજયુવા પ્રોત્તસ્થૌ કૃતજૃમ્ભિકઃ ॥

તદ્ દૃષ્ટ્વા બન્ધુવર્ગસ્ય દિષ્ટ્યા જીવતિ જીવતિ ।
ઇત્ય્ ઉદ્બભૂવ નાદો ઽત્ર નિખિલસ્ય જનસ્ય ચ ॥

અથા-મોક્ષ્યન્ વ્રતં સર્વાન્ મૃષા યોગેસ્વરઃ સ તાન્ ।
વિપ્રપુત્રશરીરાન્તઃપ્રવિષ્ટસ્ તાપસો ઽબ્રવીત્ ॥

લોકાન્તરગતસ્યાદ્ય મહાપાશુપતવ્રતમ્ ।
ગ્રાહ્યં સાક્ષાન્ મમા-ભાષ્ય દત્તં શર્વેણ જીવિતમ્ ॥

અધુનૈવ ચ ધાર્યં તદ્ ગત્વૈકાન્તે વ્રતં મયા ।
જીવિતં મે ઽન્યથા નાસ્તિ તદ્ યૂયં યાત યામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇતિ સર્વાન્ સ તત્રસ્થાન્ સંબોધ્ય દૃઢનિશ્ચયઃ ।
સ્વગૃહાન્ પ્રેષયામાસ હર્ષશોકાકુલાન્ વ્રતી ॥

સ્વયં ચ ગત્વા શ્વભ્રે તત્ ક્ષિપ્ત્વા પૂર્વકલેવરમ્ ।
આત્તવ્રતો મહાયોગી યુવીભૂતો ઽન્યતો યયૌ ॥

ઇતિ વ્યાખ્યાય વેતાલઃ કથાં નિશિ તદા પથિ ।
તં ત્રિવિક્રમસેનં સ રાજાનં પુનર્ અબ્રવીત્ ॥

રાજન્ બ્રૂહિ સ યોગીન્દ્રઃ કસ્માત્ પરપુરે વસન્ ।
પ્રરુરોદ નનર્તાથ કૌતુકં મહદ્ અત્ર મે ॥

ઇતિ વેતાલતઃ શ્રુત્વા શાપશઙ્કી સ ભૂપતિઃ ।
વિમુચ્ય મૌનમ્ એવં તમ્ અવાદીદ્ ધીમતાં વરઃ ॥

શૃણુ તત્ર બભૂવાસ્ય યો ઽભિપ્રાયસ્ તપસ્વિનઃ ।
સહ વૃદ્ધં ચિરાયેદં શરીરં સિદ્ધિસાધનમ્ ॥

પિતૃભ્યાં લાલિતં બાલ્યે ત્યજામ્ય્ અદ્યેતિ દુઃખિતઃ ।
સ જરત્ તાપસો ઽરોદીદ્ દેહસ્નેહો હિ દુઃત્યજઃ ॥

નવં દેહં પ્રવેક્ષ્યામિ સાધયિષ્યામ્ય્ અતો ઽધિકમ્ ।
ઇતિ હર્ષાદ્ અનૃત્યચ્ ચ કસ્ય નેષ્ટં હિ યૌવનમ્ ॥

એતત્ તસ્ય વચો નિશમ્ય નૃપતેર્ અંસત્ સ ભૂયો ઽપ્ય્ અગાદ્ વેતાલો મૃતપૂરુષાન્તરગતસ્ તં શિંશપાપાદપમ્ ।
રાજા સો ઽપિ તમ્ અન્વધાવદ્ અધિકોત્સાહઃ પુનઃ પ્રેપ્સયા કલ્પાન્તે ઽપ્ય્ અચલં કુલાદ્રિવિજયિ સ્થૈર્યં હિ ધીરાત્મનામ્ ॥